Müasir dünya eyni anda bir neçə qlobal böhranla – sürətli və nizamsız urbanizasiya, iqlim dəyişikliyi, mənzil əlçatanlığının pisləşməsi və münaqişələrin törətdiyi kütləvi dağıntılarla mübarizə aparır. Belə bir kritik geosiyasi və ekoloji dönəmdə Bakıda keçirilən 13-cü Ümumdünya Şəhərsalma Forumu (WUF13), qlobal çağırışlara planetar miqyasda cavab axtarılan ən mühüm platformaya çevrildi.
Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin forumdakı proqram xarakterli çıxışı, rəsmi Bakının təkcə regional deyil, qlobal memarlıq və humanitar inkişaf fəlsəfəsinə verdiyi intellektual töhfəni nümayiş etdirdi. Bu çıxış, faktiki olaraq, gələcəyin şəhərlərini xilas etmək üçün “Bakı Manifesti” rolunu oynayır.
Dünya əhalisinin yarıdan çoxunun şəhərlərdə yaşadığı və bu göstəricinin 2050-ci ilə qədər 70%-ə çatacağı gözlənildiyi bir vaxtda, WUF13 çərçivəsində bəşəriyyəti təhdid edən əsas çağırışlar masaya yatırıldı. Dünyada milyarddan çox insan qeyri-kafi mənzil şəraitində yaşayır. Şəhərlərin sürətlə bahalaşması sosial bərabərsizliyi dərinləşdirir.
Karbon emissiyalarının 70%-dən çoxu şəhərlərin payına düşür. Şəhərlər ya bu böhranın səbəbkarı olaraq qalmalı, ya da həll mərkəzinə çevrilməlidir.
Münaqişə zonalarında şəhərlərin tamamilə məhv edilməsi, post-münaqişə dövrlərində reabilitasiya və “sıfırdan şəhərsalma” (re-urbanization) ehtiyacını kəskinləşdirir.
Prezident İlham Əliyev bu çağırışlara toxunaraq qeyd etdi ki, dayanıqlı gələcək yalnız ekoloji balansın qorunduğu, insan ləyaqətinə hörmət edilən və rəqəmsal idarəetməyə əsaslanan ekosistemlərlə mümkündür.
Azərbaycan WUF13 platformasında dünyaya sadəcə nəzəriyyə deyil, son illərdə uğurla sınaqdan keçirdiyi praktik və tamamilə yeni bir şəhərsalma modelini təqdim etdi. Bakının son 20 ildə keçdiyi yol dünya meqapolisləri üçün ekoloji restavrasiya dərsliyidir. Əsrlər boyu neft sənayesinin çirkləndirdiyi, “Qara şəhər” kimi tanınan sənaye zonasının təmizlənərək ekoloji cəhətdən təmiz, müasir memarlıq incisi olan “Baku White City” layihəsinə çevrilməsi, Bibiheybət buxtasının və Böyükşor gölünün reabilitasiyası Azərbaycanın şəhər mühitini yenidən canlandırmaq bacarığının göstəricisidir.
Azərbaycan işğaldan azad edilmiş Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda sıfırdan elə bir model qurub ki, bu, WUF13-ün ekspertləri tərəfindən XXI əsrin ən qabaqcıl şəhərsalma təcrübəsi kimi qəbul edilir. Yeni şəhərlər elə planlaşdırılır ki, sakinlər iş yerlərinə, təhsil və səhiyyə müəssisələrinə piyada məsafəsində (15 dəqiqəlik şəhər konsepti) çata bilsinlər. Bu, BMT-nin Dayanıqlı İnkişaf Məqsədlərinin (SDG) 11-ci bəndinin (“Dayanıqlı şəhərlər və icmalar”) ən mükəmməl icrasıdır.
Prezident İlham Əliyevin forumdakı çıxışı qlobal siyasi arenaya ünvanlanmış kəsərli tezislərlə yadda qaldı. Dövlət başçısı Bakı kürsüsündən dünyaya bir neçə fundamental mesaj verdi. Dövlət başçısı xatırlatdı ki, Azərbaycan öz şəhərlərini işğaldan və tamamilə dağılmaqdan beynəlxalq hüququ öz gücü ilə təmin edərək xilas edib. Dünyadakı münaqişələrin həllində ikili standartlara yol verilməməlidir. Əgər beynəlxalq hüquq selektiv tətbiq olunarsa, qlobal təhlükəsizlik arxitekturası tamamilə çökər.
Şəhərsalma və inkişaf fondları qlobal güclərin siyasi alətinə çevrilməməli, ehtiyacı olan hər bir coğrafiyaya bərabər bölünməlidir.
Bakının COP29-dan sonra WUF13-ə ev sahibliyi etməsi təsadüfi deyil. Bu, Azərbaycanın qlobal iqlim maliyyəsi və yaşıl şəhərsalma iddialarının bir-birini tamamladığını göstərir. Siyasi lider bəyan etdi ki, ekoloji fəlakətlərlə mübarizə yalnız sözdə deyil, şəhərlərin tikinti bünövrəsində aparılmalıdır.
Regional kontekstdə çıxış edən Prezident, Cənubi Qafqazda davamlı sülhün tərəfdarı olduğunu və quruculuq miqyasının Azərbaycanın sülh niyyətinin ən böyük sübutu olduğunu bildirdi. Dağıdanlara qarşı quranların qələbəsi regionun yeni reallığıdır.
WUF13 Forumu çərçivəsində Azərbaycan bir daha sübut etdi ki, o, sadəcə qlobal tədbirlərin keçirildiyi coğrafi məkan deyil, həm də bəşəriyyəti narahat edən problemlərə vizioner həllər təklif edən intellektual güc mərkəzidir.
Prezident İlham Əliyevin rəhbərliyi ilə həyata keçirilən urbanizasiya siyasəti, “ruhlar şəhəri”ndən “ağıllı sivilizasiya mərkəzləri”nə keçid edən Qarabağ reallığı bütün dünya üçün əyani master-klasdır. Bakıdan yayılan mesaj isə qəti və dərindir: Gələcəyin təhlükəsiz dünyası, dağıdıcı ambisiyalardan imtina edib, təbiətlə harmoniyada olan, insan ləyaqətini ucaldan dayanıqlı şəhərlər qurmaqla mümkündür.
Həmidə Ələfsərova,
Nizami rayon fəalı, Kimya-biologiya təmayüllü Respublika liseyinin əməkdaşı
