Bəzi tarixlər xalqın yaddaşında yalnız müəyyənhadisələrlə deyil, dövlətçilik yolunda yaratdığı dönüşlərləyaşayır. Azərbaycan üçün 20 sentyabr belə tarixi günlərdənbiridir. Bu tarix dövlətin öz ərazisi üzərində suverenliyinintam təmin olunmasını, vahid hüquqi və idarəçilik məkanınınbərqərar olmasını və yeni dövlətçilik mərhələsininbaşlanmasını ifadə edir.
Azərbaycan Respublikası Prezidentinin 19 sentyabr 2024-cü il tarixli Sərəncamı ilə sentyabrın 20-si Dövlət SuverenliyiGünü elan edilmişdir. Bu qərar 2023-cü il sentyabrın 20-də Azərbaycanın bütün ərazisində dövlət suverenliyinin bərpaolunması ilə bağlı tarixi hadisənin siyasi və hüquqiəhəmiyyətini əks etdirir.
Suverenlik yalnız dövlət sərhədlərinin müəyyənliyideyil. O, dövlətin öz ərazisində Konstitusiyasını vəqanunlarını tam tətbiq etmək, dövlət hakimiyyətininvahidliyini təmin etmək, milli maraqları qorumaq vəgələcəyini müstəqil şəkildə müəyyənləşdirmək imkanınıifadə edir.
Bu baxımdan 20 sentyabrı yalnız 2023-cü ilinsentyabrında baş vermiş hadisələrin nəticəsi kimi nəzərdənkeçirmək həmin tarixin mahiyyətini məhdudlaşdırardı. 20 sentyabr uzun illər ərzində formalaşmış siyasi, iqtisadi, hərbivə diplomatik proseslərin mühüm nəticəsi olmaqla yanaşı, Azərbaycanın dövlətçilik tarixində yeni mərhələninbaşlanğıcını müəyyənləşdirən tarixdir.
Müstəqilliyinin ilk illərində Azərbaycan ciddi siyasi və hərbisınaqlarla üzləşdi. Ərazilərin işğalı, yaşayış məntəqələrinindağıdılması, insanların doğma yurdlarından didərginsalınması, tarixi və mədəni irsə vurulan ziyan dövlətqarşısında uzunmüddətli və mürəkkəb vəzifələr yaratdı.
Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, Azərbaycanın ərazibütövlüyünün və suverenliyinin bərpası dövlət siyasətininardıcıl istiqamətlərindən biri kimi qorundu. Bu məqsədinreallaşdırılması üçün yalnız hərbi gücün deyil, güclü dövlətinstitutlarının, iqtisadi imkanların, müdafiə qabiliyyətinin vəbeynəlxalq mövqelərin möhkəmləndirilməsi də mühüməhəmiyyət daşıyırdı.
2020-ci il Vətən müharibəsi bu uzunmüddətli prosesinmühüm mərhələlərindən biri oldu. Azərbaycanın ərazibütövlüyünün böyük hissəsi bərpa edildi və regionda yeni reallıqlar formalaşdı. Lakin dövlət suverenliyinin ölkəninbütün ərazisində tam təmin edilməsi məsələsi hələ dəqarşıda duran əsas vəzifələrdən biri olaraq qalırdı.
2023-cü il sentyabrın 19-da Qarabağ iqtisadi rayonundabaş verən təxribatların qarşısının alınması, qanunsuz silahlıbirləşmələrin tərksilah edilməsi və konstitusiya quruluşununbərpası məqsədilə lokal xarakterli antiterror tədbirlərinəbaşlanıldı. Təxminən 23 saat davam edən tədbirlərsentyabrın 20-də başa çatdı və Azərbaycan Respublikasınındövlət suverenliyinin tam bərpası təmin edildi.
Bu hadisə Azərbaycanın müasir dövlətçilik tarixindəmühüm dönüş nöqtəsi oldu. Ölkənin bütün ərazisində vahiddövlət hakimiyyətinin və hüquqi məkanın təmin edilməsidövlət idarəçiliyinin bütövlüyünü yeni mərhələyə çıxardı. Konstitusiyanın və qanunların bütün ölkə ərazisində tətbiqiüçün zəruri şərait yarandı.
20 sentyabr bununla bir mərhələnin yekununu, eynizamanda yeni mərhələnin başlanğıcını ifadə edir.
Çünki suverenliyin bərpası son məqsəd deyil. Əsasməsələ əldə olunmuş tarixi nəticənin dövlətin sosial, iqtisadi, hüquqi və institusional inkişafı ilə möhkəmləndirilməsidir. Suveren dövlət öz ərazisində qanunun aliliyini təmin etməli, dövlət institutlarının səmərəli fəaliyyətini gücləndirməli, vətəndaşların hüquq və azadlıqlarının qorunmasını vəiqtisadi dayanıqlığı təmin etməlidir.
Bu baxımdan Qarabağ və Şərqi Zəngəzurda həyatakeçirilən genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işləri xüsusiəhəmiyyət daşıyır. Dağıdılmış yaşayış məntəqələrininyenidən qurulması, yolların və kommunal infrastrukturunyaradılması, enerji və su təminatının bərpası, sosialobyektlərin inşası dövlət suverenliyinin real həyatda özünügöstərən istiqamətlərindəndir.
Böyük Qayıdış isə bu prosesin mühüm sosialnəticələrindən biridir. İnsanların öz doğma yurdlarınaqayıtması təkcə yaşayış məkanlarının bərpası deyil, uzunillər davam edən məcburi köçkünlük dövrünün başa çatmasıvə həmin ərazilərdə həyatın yenidən canlandırılmasıdeməkdir.
Qarabağda və Şərqi Zəngəzurda görülən işlərin mahiyyətiyalnız yeni tikililərin yaradılması ilə məhdudlaşmır. Qarşıdaduran əsas vəzifələrdən biri müasir şəhər və kənd mühitininformalaşdırılması, təhlükəsiz və dayanıqlı yaşayış şəraitininyaradılması, iqtisadi fəallığın artırılması və insanlarındavamlı məskunlaşmasının təmin edilməsidir.
20 sentyabrın digər mühüm məqamı Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərinin tarixi statusu ilə bağlıdır. Bu şəhərlər Azərbaycanın tarixində, mədəni irsində vəictimai yaddaşında xüsusi yer tutur. Onların yenidən ölkəninvahid idarəçilik və hüquq sisteminə daxil olması suverenliyinbərpasının konkret nəticələrindən biri kimi qiymətləndirilir.
2023-cü il oktyabrın 15-də Xankəndi, Xocalı, Xocavənd vəAğdərədə Azərbaycan Dövlət Bayrağının ucaldılması həminprosesin mühüm simvolik ifadələrindən biri oldu. Dövlətbayrağının bu şəhərlərdə dalğalanması Azərbaycanın dövlətrəmzlərinin həmin ərazilərdə bərpası ilə yanaşı, dövləthakimiyyətinin və hüquqi məkanın bütövlüyünü də ifadə etdi.
Xocalının adı isə Azərbaycan xalqının yaddaşında xüsusiağrı və tarixi ədalət anlayışları ilə bağlıdır. Xocalı faciəsininqurbanlarının xatirəsi Azərbaycan cəmiyyətinin milli yaddaşında mühüm yer tutur. Bu gün Xocalının bərpası vəgələcəkdə burada həyatın yenidən qurulması həm də həminyaddaşın qorunması baxımından əhəmiyyətlidir.
Xocavənd və Ağdərə də zəngin tarixi və mədəni irsi, coğrafi mövqeyi və iqtisadi potensialı ilə diqqət çəkənərazilərdir. Bu məkanlarda aparılan bərpa və quruculuqişləri gələcəkdə onların sosial və iqtisadi həyatının yenidənformalaşmasına xidmət edən mühüm istiqamətlərdən biridir.
20 sentyabr həm də bu nəticənin hansı tarixi və mənəviməsuliyyət bahasına əldə edildiyini xatırladır. Azərbaycanınərazi bütövlüyü və suverenliyi uğrunda həyatını itirmişşəhidlərin xatirəsi, qazilərin fədakarlığı və hərbiqulluqçuların xidməti bu tarixin mənəvi əsasını təşkil edir.
Bu baxımdan Dövlət Suverenliyi Günü yalnız keçmişhadisələrin xatırlanması üçün deyil, dövlətçilik qarşısındaduran yeni vəzifələrin dərk edilməsi üçün də əhəmiyyətlidir. Tarixdə qazanılan nəticələrin qorunması və inkişafetdirilməsi hər bir nəsilin üzərinə düşən məsuliyyətdir.
20 sentyabr Azərbaycan üçün həm nəticə, həm dəməsuliyyət anlayışını özündə birləşdirir. Ərazi bütövlüyününbərpası dövlət suverenliyinin tam təmin olunması ilətamamlandısa, yeni mərhələ bu suverenliyin güclüinstitutlar, dayanıqlı iqtisadiyyat, sosial rifah, təhlükəsizlik vəqanunun aliliyi ilə möhkəmləndirilməsini tələb edir.
2025-ci ilin Azərbaycan Respublikasında “Konstitusiya vəSuverenlik İli” elan edilməsi də dövlətçilik və suverenlikanlayışlarının ölkənin müasir inkişafında xüsusi əhəmiyyətdaşıdığını göstərən mühüm addımlardan biri olmuşdur.
Bu gün 20 sentyabrın mahiyyəti barədə düşünərkən əsassual yalnız Azərbaycanın hansı tarixi nəticəyə nail olmasıdeyil, bu nəticənin gələcək üçün hansı imkanlaryaratmasıdır. Suverenlik dövlətə öz inkişaf istiqamətinimüəyyənləşdirmək imkanı verir. Bu imkanın davamlınəticəyə çevrilməsi isə dövlət institutlarının gücü, iqtisadiinkişaf, cəmiyyətin həmrəyliyi və gələcək nəsillər qarşısındaməsuliyyətlə bağlıdır.
20 sentyabr Azərbaycan dövlətçiliyinin yaddaşında yalnıztarixi qələbənin səhifəsi kimi deyil, dövlət suverenliyininməsuliyyət və inkişaf mərhələsinin başlanğıcı kimi dəyaşamalıdır.
Bu əlamətdar gün münasibətilə bütün Azərbaycan xalqınıDövlət Suverenliyi Günü münasibətilə təbrik edir, ölkəmizinərazi bütövlüyü və dövlət suverenliyi uğrunda canındankeçmiş şəhidlərimizin əziz xatirəsini dərin ehtiramla yad edir, qazilərimizə və Vətənin müdafiəsində xidmət göstərmişhərbçilərimizə minnətdarlığımızı bildiririk.
20 Sentyabr Dövlət Suverenliyi Günü mübarək!
Günay Məmmədli,
YAP Yasamal rayon “Moskva pr. 67” ünvanı (ADSEA) üzrə ərazi partiya təşkilatının sədri
