Azərbaycanın coğrafi baxımdan fərqli xüsusiyyətlərə malik bölgələrindən biri olan Füzuli ərazisi relyefinin rəngarəngliyi ilə seçilir. Burada Qarabağ dağ silsiləsinin cənub-şərq ətəklərindən başlayan sahələr tədricən alçalaraq geniş düzənliklərə keçir və Araz çayı istiqamətində davam edir. Bu təbii keçid rayonun fiziki-coğrafi quruluşunun əsas xüsusiyyətlərindən biridir. Dağətəyi sahələr, alçaq yüksəkliklər və maili düzənliklər bir-birini tamamlayaraq Füzulinin landşaft mənzərəsini formalaşdırır.
Relyef ərazinin yalnız zahiri görünüşünü müəyyənləşdirmir. O, həmçinin iqlim göstəricilərinə, suyun səth üzrə hərəkətinə, torpaq örtüyünün formalaşmasına və bitki örtüyünün yayılmasına təsir edən mühüm təbii amildir. Füzulinin dağətəyi sahələri ilə düzənlikləri arasında yüksəklik fərqlərinin olması bu ərazilərdə təbii şəraitin eyni olmamasına səbəb olur. Səthin mailliyi yağış və qar sularının axın istiqamətinə təsir göstərir, çay dərələrinin və digər relyef formalarının yaranmasında iştirak edir. Bu səbəbdən rayonun coğrafiyasını araşdırarkən onun relyef quruluşunu digər təbii komponentlərlə birlikdə nəzərdən keçirmək vacibdir.
Füzuli landşaftının formalaşmasında uzunmüddətli geoloji və geomorfoloji proseslər mühüm rol oynayıb. Yer səthinin quruluşu zaman ərzində müxtəlif təbii qüvvələrin təsiri ilə dəyişib, çayların fəaliyyəti və aşınma prosesləri ərazinin ayrı-ayrı hissələrinin görünüşünə təsir göstərib. Bu proseslər nəticəsində düzənlik və dağətəyi sahələrin özünəməxsus xüsusiyyətləri yaranıb. Müxtəlif relyef formalarının yanaşı mövcudluğu rayonun təbii mənzərəsini zənginləşdirir və onun coğrafi quruluşunu daha maraqlı edir.
Relyefin kənd təsərrüfatı ilə əlaqəsi də xüsusi diqqətə layiqdir. Nisbətən hamar və maili düzənliklər torpaqların becərilməsi, əkin sahələrinin təşkili və kənd təsərrüfatı texnikasından istifadə baxımından müəyyən üstünlüklər yarada bilər. Bununla belə, torpaqların məhsuldarlığı yalnız səthin formasından asılı deyil. Torpağın tərkibi, su təminatı, yağıntıların miqdarı, temperatur rejimi və aqrotexniki tədbirlər də təsərrüfatın nəticələrinə birbaşa təsir göstərir. Buna görə də Füzulinin təbii potensialından səmərəli istifadə üçün ərazinin hər bir hissəsinin xüsusiyyətləri elmi əsaslarla qiymətləndirilməlidir.
Dağətəyi və düzənlik landşaftlarının bir arada olması ərazinin planlaşdırılması zamanı da fərqli yanaşmalar tələb edir. Yaşayış məntəqələrinin yerləşdirilməsi, avtomobil yollarının çəkilməsi, mühəndis-kommunikasiya xətlərinin qurulması və su təsərrüfatı obyektlərinin layihələndirilməsi zamanı relyefin quruluşu nəzərə alınmalıdır. Səthin mailliyi, torpağın dayanıqlılığı və suyun axın istiqaməti infrastrukturun uzunömürlülüyünə təsir göstərən amillərdəndir. Müasir şəhərsalma prinsipləri təbii mühitin xüsusiyyətlərini düzgün qiymətləndirməyi və tikinti işlərini həmin xüsusiyyətlərə uyğun təşkil etməyi tələb edir.
Füzulinin relyefi və landşaftı onun gələcək inkişafı üçün də əhəmiyyətli təbii əsasdır. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən bərpa tədbirlərinin səmərəliliyi təbii şəraitin düzgün öyrənilməsindən, torpaq və su ehtiyatlarının qorunmasından, ekoloji tarazlığın nəzərə alınmasından asılıdır. Dağətəyi sahələrdən düzənliklərə qədər uzanan ərazilərdə müxtəlif fəaliyyət istiqamətlərinin planlaşdırılması yerli şəraitin nəzərə alınmasını zəruri edir. Bu baxımdan Füzulinin relyef xüsusiyyətlərinin öyrənilməsi yalnız coğrafi məlumatların toplanması deyil, həm də davamlı inkişaf üçün mühüm elmi-praktik əhəmiyyət daşıyır.
17 Oktyabr – Füzuli Şəhəri Günü münasibətilə rayonun təbii quruluşuna diqqət yetirmək onun coğrafi kimliyini daha dərindən anlamağa imkan verir. Füzulinin dağətəyi sahələri və geniş düzənlikləri bu torpağın təbiətini səciyyələndirən əsas cəhətlərdəndir. Həmin xüsusiyyətlərin qorunması, torpaqdan düşünülmüş şəkildə istifadə olunması və infrastruktur layihələrinin təbii şəraitə uyğun həyata keçirilməsi rayonun gələcək inkişafında mühüm rol oynayacaq. Füzulinin landşaft müxtəlifliyi həm təbii irsin bir hissəsi, həm də gələcək nəsillərə qorunaraq ötürülməli dəyərdir.
Nazənin Həmzəyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
