Geyimdən başlayan, dəyərlərlə davam edən məktəb mədəniyyəti
Məktəbə daxil olan şagirdi ilk növbədə dərs cədvəli, sinif otaqları və müəllimlərlə yanaşı, onu əhatə edən ümumi mühit qarşılayır. Bu mühitin görünən elementlərindən biri geyimdir. Lakin məktəbdə geyim məsələsini yalnız zahiri görünüş, dəb və ya fərdi seçim çərçivəsində qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Çünki məktəb eyni zamanda məsuliyyətin, nizam-intizamın, qarşılıqlı hörmətin və birgəyaşayış mədəniyyətinin formalaşdığı ictimai məkandır. Vahid məktəbli forması şagirdlərə eyni kollektivin üzvü olduqlarını xatırladır, geyim üzərindən sosial müqayisələrin azalmasına kömək edir və məktəbə aidlik hissini gücləndirir. Müəllimin səliqəli, sadə və işgüzar geyimi isə onun pedaqoji fəaliyyətinə, məktəbi təmsil etməsinə və peşəkar davranışına uyğun mühitin formalaşmasına xidmət edir. Bununla belə, bir həqiqət unudulmamalıdır: məktəbin nüfuzunu yalnız geyim yaratmır. Məktəbin əsl siması müəllimin biliyi, şagirdə münasibəti, idarəetmənin ədalətliliyi, valideynlərlə əməkdaşlıq və təlimin keyfiyyəti ilə müəyyən olunur. Geyim qaydaları bu dəyərləri əvəz edən deyil, onları tamamlayan təşkilati vasitədir.
Hüquqi tələb və ortaq məsuliyyət
Azərbaycanda dövlət ümumi təhsil müəssisələrində geyim məsələsi qanunvericiliklə tənzimlənir. “Ümumi təhsil haqqında” Azərbaycan Respublikası Qanununun 12.13-cü maddəsi şagirdlər üçün müəyyən edilmiş geyim formalarının tətbiqini, təhsilverənlər üçün isə geyimlə bağlı tələblərin müəyyən olunmasını nəzərdə tutur. Qanunun 12.13-1-ci maddəsinə əsasən, həm təhsilalanlar, həm də təhsilverənlər müəyyən edilmiş tələblərə riayət etməlidirlər.
Təhsilalanların vahid məktəbli forması
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2022-ci il 17 mart tarixli 96 nömrəli Qərarı ilə dövlət ümumi təhsil müəssisələrinin təhsilalanları üçün geyim formalarının təsvirləri təsdiq edilmişdir. 2026-cı il 21 sentyabr tarixli 309 nömrəli Qərarla həmin sənədə dəyişikliklər edilmiş, geyim formasının vahidliyinin qorunması ilə bağlı əlavə tələblər müəyyənləşdirilmişdir. Qərara əsasən, müəyyən edilmiş geyim formasının vahidliyini pozan, habelə ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmayan digər geyim elementlərindən istifadəyə yol verilmir. Eyni zamanda, Azərbaycan xalqının tarixi, mədəniyyəti və milli-mənəvi dəyərləri ilə bağlı tədbirlərdə məktəbin Pedaqoji Şurasının qərarı ilə milli geyimlərdən və ya milli geyim elementlərindən istifadə edilə bilər. Vahid məktəbli formasının tətbiqi şagirdlər arasında geyimlə bağlı sosial fərqlərin ön plana çıxmasının qarşısını almağa, kollektivə aidlik hissini gücləndirməyə və məktəbdə müəyyən edilmiş qaydalara riayət vərdişlərinin formalaşmasına kömək edir. Qüvvədə olan tələblərə görə, valideynlər və ya digər qanuni nümayəndələr uşaqlarının müəyyən edilmiş geyim formasına riayət etməsini təmin etməlidirlər.
Təhsilverənlərin geyiminə dair tələblər
Azərbaycan Respublikası Nazirlər Kabinetinin 2026-cı il 6 oktyabr tarixli 325 nömrəli Qərarı ilə “Dövlət ümumi təhsil müəssisəsində təhsilverənlər üçün geyim ilə bağlı Tələblər” təsdiq edilmişdir. Sənəd dövlət ümumi təhsil müəssisələrində təhsilverənlərin geyiminə dair vahid yanaşmanın müəyyənləşdirilməsini və işgüzar geyim mədəniyyətinin formalaşdırılmasını nəzərdə tutur. Tələblərə əsasən, təhsilverənlərin geyimi mövsümə uyğun, təmiz, səliqəli, sadə və işgüzar üslubda olmalıdır. Kişi təhsilverənlər üçün klassik üslublu geyim dəsti, klassik köynək və ayaqqabı, qadın təhsilverənlər üçün isə pencək və şalvar, pencək və ətək, yaxud pencək və don kimi klassik geyim variantları nəzərdə tutulur. Geyimin ölçüsü və forması təhsilverənin əmək funksiyasını yerinə yetirməsinə mane olmamalıdır. Fiziki tərbiyə, çağırışaqədərki hazırlıq, texnologiya, fizika, kimya və biologiya fənlərinin tədrisi zamanı məşğələnin xarakterinə və iş şəraitinə uyğun funksional və rahat geyimlərdən istifadə edilməsinə yol verilir. Təhsilverənlər müəyyən edilmiş tələblərə əmək funksiyalarını yerinə yetirdikləri müddətdə məktəbdə, həmçinin məktəbi təmsil etdikləri məktəbdənkənar rəsmi və təntənəli tədbirlərdə riayət etməlidirlər. Bundan əlavə, təhsilverənlərin geyimi və istifadə etdikləri geyim elementləri ümumi təhsilin dünyəvilik prinsipinə uyğun olmalıdır. Azərbaycan xalqının tarixi, mədəniyyəti və milli-mənəvi dəyərləri ilə bağlı tədbirlərdə Pedaqoji Şuranın qərarı əsasında milli geyimlərdən və ya milli geyim elementlərindən istifadə edilməsinə icazə verilir.
Hüquqi tələb o zaman səmərəli olur ki, onun məzmunu düzgün izah edilsin, tətbiqi ardıcıl olsun və hər bir iştirakçı öz məsuliyyətini dərk etsin.
Vahid forma — bərabərlik və aidlik hissi
Uşaqlar məktəbə müxtəlif ailələrdən, fərqli sosial-iqtisadi şəraitdən və fərqli həyat təcrübələrindən gəlirlər. Geyimdəki qiymət, marka və dəb fərqləri bəzən şagirdlər arasında müqayisə və sosial təzyiq yarada bilir. Vahid forma bu fərqlərin məktəb həyatında ön plana çıxmasının qarşısını almağa kömək edən vasitələrdən biridir. Lakin bərabərlik yalnız eyni geyimi geyinməklə təmin olunmur. Əsl bərabərlik hər bir şagirdin fikrinə hörmət edildiyi, onun maddi imkanına görə fərqləndirilmədiyi, uğurlarının geyiminə deyil, biliyinə və bacarığına görə qiymətləndirildiyi mühitdə yaranır. Ona görə də məktəbli formasının tətbiqi ilə paralel olaraq şagirdlərdə qarşılıqlı hörmət, empatiya, sosial məsuliyyət və fərqliliklərə dözümlülük kimi keyfiyyətlər də inkişaf etdirilməlidir. Məktəbli forması birliyi simvolizə edə bilər, amma həmin birliyin məzmununu məktəbdə hökm sürən münasibətlər müəyyən edir.
Müəllimin geyimi — peşəkarlığın görünən tərəfi
Müəllim şagird üçün yalnız bilik mənbəyi deyil, həm də davranış, ünsiyyət və məsuliyyət nümunəsidir. İşgüzar geyim məktəbdə peşəkar mühitin qorunmasına kömək edə bilər. Bununla belə, müəllimin nüfuzu təkcə xarici görünüşlə ölçülmür. Ədalətli münasibət, fənnini dərindən bilmək, şagirdin şəxsiyyətinə hörmət və etik davranış onun peşəkarlığının əsas göstəriciləridir. Geyim tələbləri pedaqoji işin xüsusiyyətlərini də nəzərə almalıdır. Müəllim hərəkət etməli, təcrübə aparmalı, laboratoriyada təhlükəsizlik qaydalarına əməl etməli və şagirdlərlə fəal işləməlidir. Buna görə qaydaların məqsədi zahiri formalılığı artırmaq deyil, məktəbə uyğun və əmək funksiyasına mane olmayan görünüş standartı yaratmaqdır.
Dünyəvilik və milli-mənəvi dəyərlər: balanslı yanaşma
Ümumi təhsilin dünyəvi xarakteri məktəbdə tədrisin elmi-pedaqoji prinsiplər əsasında qurulması və bütün şagirdlər üçün ortaq təhsil mühitinin qorunması ilə bağlıdır. Dünyəvilik dini etiqad azadlığına hörmətsizlik kimi təqdim edilməməlidir. Eyni zamanda, şəxsi inanclar məktəbdə qüvvədə olan qanuni tələbləri əvəz edən əsas kimi götürülə bilməz. Bu mövzuda ictimai müzakirələr zamanı qarşıdurma yaradan ifadələrdən və şəxsləri dini mənsubiyyətinə görə qiymətləndirməkdən çəkinmək vacibdir. Məktəbin vəzifəsi qanunvericiliyin tələblərini aydın izah etmək, şagirdlərin ləyaqətini qorumaq, valideynlərlə etibarlı dialoq qurmaq və hər bir uşağın təhlükəsiz təhsil mühitində inkişafını təmin etməkdir.
Dövlət ümumi təhsil müəssisələrində şagird və müəllim geyiminə dair tələblər hüquqi və təşkilati çərçivənin bir hissəsidir. Vahid məktəbli forması sosial müqayisələri azaltmağa və məktəbə aidlik hissini gücləndirməyə, təhsilverənlərin işgüzar geyimi isə peşəkar mühitin qorunmasına töhfə verə bilər.
Məktəb mədəniyyəti geyimlə görünə bilər, amma onu dəyərlər yaşadır. Əsl uğur vahid forma ilə yanaşı vahid məsuliyyətin, qarşılıqlı hörmətin və təhsilə bağlılığın formalaşmasıdır.
Gülüstan Vəliyeva,
Alı Mustafayev adına 202 nömrəli tam orta ümumtəhsil məktəbinin direktoru
