20 Oktyabr – Zəngilan Şəhəri Günü Azərbaycan tarixində milli iradənin, dövlətçilik əzminin və doğma torpaqlara qayıdış istəyinin təcəssüm etdiyi əlamətdar tarixlərdən biridir. Bu günün mahiyyəti 2020-ci ildə qazanılmış hərbi Zəfərin xatırlanması ilə məhdudlaşmır. Zəngilanın azad olunması Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası, tarixi ədalətin təmin edilməsi, regionun iqtisadi potensialının yenidən dəyərləndirilməsi və uzun illər doğma yurdlarından ayrı düşmüş insanların öz evlərinə qayıdışı baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bu tarix, eyni zamanda, müharibədən sonrakı mərhələdə dövlət quruculuğunun, müasir şəhərsalmanın və davamlı regional inkişafın qarşısında dayanan vəzifələri anlamaq üçün mühüm fürsətdir. Zəngilanın gələcəyini düzgün qiymətləndirmək üçün onun tarixi keçmişinə, coğrafi mövqeyinə, müharibə nəticəsində üzləşdiyi itkilərə və hazırda həyata keçirilən bərpa prosesinə kompleks yanaşmaq lazımdır. Çünki şəhərin dirçəlişi ayrı-ayrı tikinti layihələrinin həyata keçirilməsindən daha geniş məna daşıyır. Burada əsas məsələ yaşayış məntəqələrinin fiziki baxımdan yenidən qurulması ilə yanaşı, iqtisadi fəallığın, sosial münasibətlərin, mədəni həyatın və təhlükəsiz yaşayış mühitinin bərpasıdır. Azərbaycanın cənub-qərbində yerləşən Zəngilan rayonu zəngin təbiəti, tarixi-mədəni irsi və əlverişli coğrafi mövqeyi ilə seçilir. Rayonun Araz çayı boyunca uzanan əraziləri, İranla sərhədi və Ermənistan istiqamətində yerləşməsi onun həm milli təhlükəsizlik, həm də regional nəqliyyat və iqtisadi əlaqələr baxımından əhəmiyyətini artırır. Zəngilan rayonu 8 avqust 1930-cu ildə inzibati ərazi vahidi kimi yaradılmış, 1967-ci ildə isə Zəngilan şəhər statusu almışdır. Bölgə tarixən kənd təsərrüfatı, üzümçülük, heyvandarlıq və digər təsərrüfat sahələri ilə tanınmışdır. Burada formalaşmış yaşayış məskənləri, memarlıq nümunələri və tarixi abidələr Zəngilanın Azərbaycanın mədəni-coğrafi məkanında tutduğu yeri nümayiş etdirir. Rayonun təbii sərvətləri sırasında Bəsitçay vadisində yerləşən çinar meşələri xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bəsitçay Dövlət Təbiət Qoruğu bu nadir ekosistemin qorunması baxımından mühüm əhəmiyyətə malikdir. Zəngilanın təbiəti, relyefi və iqlim xüsusiyyətləri burada ekoloji turizmin, meşə ehtiyatlarının mühafizəsinin və təbii resurslardan səmərəli istifadənin inkişafı üçün imkanlar yaradır.
Bölgənin tarixi-mədəni irsinin mühüm nümunələri arasında Məmmədbəyli türbəsi, Şərifan və Yənikənd ərazilərindəki tarixi-memarlıq abidələri, qədim yaşayış məskənləri və dini tikililər yer alır. Bu irsin qorunması Zəngilanın gələcək inkişaf strategiyasında xüsusi istiqamət olmalıdır. Tarixi abidələrə münasibət keçmişin yadigarlarının saxlanılması ilə bitmir; onlar gələcək nəsillərin öz köklərini tanımasına və milli yaddaşın möhkəmlənməsinə xidmət edir. Zəngilanın coğrafi mövqeyi onun əhəmiyyətini daha da artırır. Şərq ilə qərb arasında nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsi, Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında kommunikasiyaların inkişafı və regional ticarət imkanlarının artması baxımından bu ərazi mühüm perspektivlərə malikdir. Beləliklə, Zəngilanın gələcəyi həm yerli sosial-iqtisadi inkişaf, həm də daha geniş regional əməkdaşlıq kontekstində qiymətləndirilməlidir. Zəngilanın müasir tarixində ən ağır mərhələlərdən biri 1993-cü ilin oktyabrında baş verən hadisələrlə bağlıdır. 29 oktyabr 1993-cü ildə rayon Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edildi. Əhalinin böyük hissəsi doğma yurdunu tərk etmək məcburiyyətində qaldı, yaşayış məntəqələri boşaldı, sosial və iqtisadi həyatın normal fəaliyyəti dayandı. İşğalın nəticələrini yalnız dağıdılmış binalar və sıradan çıxmış infrastrukturla ölçmək mümkün deyil. Uzun illər davam edən məcburi köçkünlük insanların sosial həyatına, məşğulluğuna, təhsil imkanlarına, ailə münasibətlərinə və psixoloji vəziyyətinə ciddi təsir göstərdi. Doğma evdən, torpaqdan və gündəlik həyatın formalaşdığı mühitdən uzaq düşmək bütöv bir nəslin həyat təcrübəsini dəyişdirdi. Zəngilanın itkiləri iqtisadi baxımdan da geniş miqyaslı idi. Əkin sahələrinin, bağların, üzüm plantasiyalarının, emal müəssisələrinin, nəqliyyat əlaqələrinin və digər təsərrüfat obyektlərinin fəaliyyətdən kənarda qalması bölgənin inkişafını dayandırdı. Tarixi-mədəni abidələrin zədələnməsi və təbii mühitə vurulan ziyan isə bu itkilərin başqa bir istiqamətini təşkil etdi. Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş digər ərazilərində olduğu kimi, Zəngilanda da bərpa işlərinin ilkin mərhələsində dağıntıların miqyasının müəyyənləşdirilməsi, ərazinin minalardan təmizlənməsi və təhlükəsizliyin təmin olunması əsas vəzifələrdən biri oldu. Mina və partlamamış hərbi sursat təhlükəsi doğma torpaqlara qayıdışın sürətinə, tikinti işlərinin gedişinə və ərazilərdən iqtisadi məqsədlərlə istifadəyə birbaşa təsir göstərir. Bu baxımdan işğalın nəticələrinin aradan qaldırılması uzunmüddətli və çoxşaxəli prosesdir. Dağıdılmış tikililərin yenidən qurulması vacibdir, lakin insanların təhlükəsiz yaşaması, işləməsi, təhsil alması və sosial xidmətlərdən yararlanması üçün bütöv bir həyat mühitinin yaradılması daha geniş və sistemli yanaşma tələb edir. 2020-ci il sentyabrın 27-də başlayan Vətən müharibəsi Azərbaycanın müasir tarixində yeni mərhələnin əsasını qoydu. Azərbaycan Ordusunun həyata keçirdiyi hərbi əməliyyatlar nəticəsində bir sıra ərazilər işğaldan azad edildi. Oktyabrın 20-də Zəngilan şəhərinin azad olunması barədə Prezident, Silahlı Qüvvələrin Ali Baş Komandanı İlham Əliyev xalqa məlumat verdi. Bu hadisə həm hərbi, həm siyasi, həm də geostrateji baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Zəngilanın azad edilməsi Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində əhəmiyyətli addım olmaqla yanaşı, İranla dövlət sərhədinin bu ərazidə nəzarətə götürülməsinə və sərhəd təhlükəsizliyinin möhkəmləndirilməsinə şərait yaratdı. Zəngilan istiqamətində əldə olunan nəticələr bölgənin gələcək inkişafı üçün də yeni imkanlar açdı. Uzun müddət müharibə və işğal səbəbindən iqtisadi əlaqələrdən kənarda qalan ərazi yenidən nəqliyyat, kənd təsərrüfatı, sənaye və xidmət sahələrinin inkişafı üçün perspektiv qazandı. Bununla yanaşı, Zəngilanın azad olunması doğma torpaqlarından ayrı düşmüş insanların qayıdış ümidini reallığa çevirməyə doğru mühüm addım oldu. 2023-cü il iyulun 31-də Prezident İlham Əliyevin imzaladığı sərəncamla oktyabrın 20-si işğaldan azad edilmiş ərazilərdə şəhər günlərinin təsis edilməsi çərçivəsində Zəngilan Şəhəri Günü elan edildi. Bu qərar tarixi hadisənin dövlət səviyyəsində əbədiləşdirilməsi və gələcək nəsillərə çatdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.Zəngilan Şəhəri Günü qəhrəmanlıq salnaməsinin xatırlanması ilə yanaşı, müharibədən sonrakı dövrdə qarşıya qoyulan vəzifələrin də dərk edilməsinə xidmət edir. Tarixi Zəfərin davamlı nəticələrə çevrilməsi üçün azad olunmuş ərazilərdə təhlükəsizliyin, sosial rifahın, iqtisadi fəallığın və ekoloji tarazlığın təmin olunması vacibdir. Zəngilanın bərpasının ən mühüm istiqamətlərindən biri keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışıdır. Bu prosesin başlanğıcı kimi Ağalı kəndində həyata keçirilən layihə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müasir infrastruktur, yaşayış evləri və sosial xidmətlər əsasında qurulan Ağalı kəndi işğaldan azad edilmiş ərazilərdə yeni yaşayış modelinin tətbiqi baxımından nümunə oldu. 2022-ci ilin iyulunda Ağalıya köçün başlanması Böyük Qayıdış prosesinin mühüm mərhələsi idi. Kənddə yaşayış evləri ilə yanaşı, məktəb, uşaq bağçası, səhiyyə və sosial xidmət imkanlarının yaradılması qayıdışın mahiyyətini aydın göstərir: məqsəd insanları doğma torpaqlara gətirməklə kifayətlənmək deyil, onların orada təhlükəsiz və ləyaqətli həyat sürmələri üçün şərait yaratmaqdır.Böyük Qayıdışın uğuru bir neçə əsas meyarla qiymətləndirilməlidir. İlk növbədə, qayıdan ailələrin daimi yaşayış üçün zəruri xidmətlərlə təmin olunması vacibdir. Keyfiyyətli təhsil, əlçatan səhiyyə, içməli su, elektrik enerjisi, rabitə, nəqliyyat və sosial müdafiə xidmətləri insanların yeni mühitə uyğunlaşmasında mühüm rol oynayır. İkinci əsas məsələ məşğulluqdur. İnsanların doğma yurdlarında qalıcı məskunlaşması üçün iqtisadi fəaliyyət imkanları yaradılmalıdır. Kənd təsərrüfatı, emal sənayesi, tikinti, logistika, turizm və xidmət sahələrində yeni iş yerlərinin açılması qayıdışın dayanıqlığını gücləndirə bilər. Sahibkarlığın inkişafı, yerli təşəbbüslərin dəstəklənməsi və peşə hazırlığı proqramlarının təşkili də bu baxımdan əhəmiyyətlidir. Üçüncü məsələ sosial bağlılığın bərpasıdır. Uzun illər müxtəlif bölgələrdə yaşayan insanların öz doğma mühitlərinə qayıtması yeni sosial münasibətlərin qurulmasını tələb edir. Mədəniyyət müəssisələri, idman obyektləri, ictimai məkanlar və yerli icmaların fəaliyyəti insanların birgə həyatının bərpasına kömək edə bilər. Böyük Qayıdışın nəticələri yalnız köçürülən ailələrin sayı ilə ölçülməməlidir. Əsas göstəricilər arasında insanların daimi məskunlaşması, məşğulluq səviyyəsi, ailələrin gəlirləri, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin keyfiyyəti, sahibkarlıq fəallığı və yaşayışdan məmnunluq da yer almalıdır. Bu göstəricilərin müntəzəm təhlili dövlət proqramlarının səmərəliliyini qiymətləndirməyə və mövcud çətinlikləri vaxtında aradan qaldırmağa imkan verər. Zəngilanın bərpası genişmiqyaslı infrastruktur layihələri ilə müşayiət olunur. Yeni yolların çəkilməsi, mühəndis-kommunikasiya şəbəkələrinin qurulması, yaşayış və inzibati binaların inşası, sosial obyektlərin yaradılması şəhərin yeni inkişaf mərhələsinin əsasını təşkil edir.Müasir şəhərsalma yanaşması baxımından Zəngilan üçün mühüm istiqamətlərdən biri yaşayış məkanının təbii mühitlə uzlaşdırılmasıdır. Şəhərin park-şəhər prinsipləri əsasında inkişafı ilə bağlı yanaşmalar təbiətin qorunması, yaşıllıq sahələrinin genişləndirilməsi, enerji və su resurslarından səmərəli istifadə, həmçinin insanların rahatlığı üçün əlverişli ictimai məkanların yaradılması baxımından əhəmiyyətlidir. Yeni şəhərsalma modeli tətbiq edilərkən bir sıra prinsiplər əsas götürülməlidir. Bunlara enerji səmərəliliyi, dayanıqlı su təchizatı, tullantıların idarə olunması, ictimai nəqliyyatın inkişafı, piyadalar üçün təhlükəsiz mühit, əlçatan ictimai xidmətlər və rəqəmsal texnologiyalardan istifadə daxildir. Belə yanaşma şəhərin uzunmüddətli istismar xərclərini azalda və sakinlərin həyat keyfiyyətini yüksəldə bilər.Zəngilan Beynəlxalq Hava Limanının 2022-ci il oktyabrın 20-də açılması bölgənin nəqliyyat imkanlarının genişləndirilməsi baxımından mühüm hadisə oldu. Hava limanı Zəngilanın ölkənin digər əraziləri ilə əlaqələrinin gücləndirilməsi, biznes səfərlərinin, yükdaşımaların və gələcək turizm fəaliyyətinin inkişafı üçün əlavə imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, avtomobil yolları və dəmir yolu infrastrukturu bölgənin iqtisadi perspektivləri üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Zəngilanın Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonunda yerləşməsi, İranla sərhəd mövqeyi və Azərbaycanın əsas ərazisi ilə Naxçıvan arasında planlaşdırılan nəqliyyat əlaqələri onun regional logistika sistemində rolunu artıra bilər. Lakin nəqliyyat infrastrukturunun mövcudluğu öz-özlüyündə iqtisadi inkişafı təmin etmir. Bu imkanlardan səmərəli istifadə üçün yükdaşımaların təşkili, logistika xidmətlərinin inkişafı, gömrük və sərhəd prosedurlarının səmərəliliyi, sahibkarlıq mühitinin yaxşılaşdırılması və yerli istehsalın nəqliyyat şəbəkələrinə inteqrasiyası vacibdir. Başqa sözlə, yollar və hava limanı iqtisadi fəallığın vasitələridir; əsas nəticə isə onların ətrafında formalaşan real istehsal, xidmət və məşğulluq imkanları ilə ölçüləcək. Zəngilanın gələcək inkişafında kənd təsərrüfatı xüsusi yer tuta bilər. Bölgənin təbii şəraiti, torpaq ehtiyatları, ənənəvi təsərrüfat təcrübəsi və su mənbələrinə yaxınlığı müxtəlif kənd təsərrüfatı istiqamətlərinin inkişafı üçün imkanlar yaradır. Bununla belə, torpaqların uzunmüddətli işğal dövründən sonra istifadəyə qaytarılması elmi əsaslandırılmış yanaşma tələb edir. İlk növbədə, əkin sahələrinin və digər torpaq ehtiyatlarının vəziyyəti kompleks şəkildə qiymətləndirilməlidir. Torpaq örtüyünün xüsusiyyətləri, münbitlik göstəriciləri, eroziya riski, mümkün çirklənmə, şoranlaşma ehtimalı və su təminatı elmi tədqiqatlarla müəyyənləşdirilməlidir. Torpaqdan istifadə qərarlarının laboratoriya analizlərinə, xəritələşdirməyə və müasir monitorinq metodlarına əsaslanması gələcək məhsuldarlığın qorunması baxımından əhəmiyyətlidir.Zəngilanın kənd təsərrüfatında rəqəmsal texnologiyaların tətbiqi də mühüm perspektivlər yaradır. Peyk müşahidələri, coğrafi informasiya sistemləri, torpaq və su analizləri, dəqiq suvarma texnologiyaları və məhsuldarlığın rəqəmsal monitorinqi resurslardan səmərəli istifadəyə kömək edə bilər. Bu üsullar su itkilərinin azaldılması, gübrələrin düzgün normada tətbiqi və torpaq deqradasiyası risklərinin vaxtında müəyyənləşdirilməsi üçün faydalıdır. Rayonda üzümçülük, meyvəçilik, tərəvəzçilik, heyvandarlıq və digər uyğun təsərrüfat sahələrinin inkişafı yerli iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinə xidmət edə bilər. Lakin istehsalın artırılması torpaq və su ehtiyatlarının qorunması ilə uzlaşdırılmalıdır. Qısamüddətli məhsuldarlıq artımı naminə torpağın münbitliyini zəiflədən və su ehtiyatlarını tükəndirən üsullara üstünlük verilməsi gələcək inkişaf üçün risk yarada bilər. Kənd təsərrüfatı məhsullarının emalı və saxlanması infrastrukturunun yaradılması da vacibdir. Məhsulun yetişdirilməsi ilə yanaşı, onun bazara çıxarılması, keyfiyyətinin qorunması, qablaşdırılması və emalı fermerlərin gəlirlərinə birbaşa təsir göstərir. Kooperasiya modelləri, kiçik və orta sahibkarlığın dəstəklənməsi, müasir aqroparklar və logistika imkanları bu sahədə mühüm rol oynaya bilər. Zəngilanın inkişaf strategiyasında torpaqşünaslıq, aqrokimya, meliorasiya və ekologiya üzrə elmi biliklərə xüsusi yer verilməsi məqsədəuyğundur. Elmi müəssisələr, ali təhsil ocaqları, yerli idarəetmə qurumları və fermerlər arasında əməkdaşlıq torpaqların elmi əsaslarla idarə olunmasına, istehsal risklərinin azaldılmasına və ekoloji dayanıqlığın təmin edilməsinə kömək edə bilər. Zəngilanın bərpası yalnız tikinti və iqtisadi fəaliyyətlə məhdudlaşmamalıdır. Bölgənin təbii sərvətlərinin qorunması, meşə ekosistemlərinin bərpası, su ehtiyatlarının keyfiyyətinin təmin olunması və torpaq deqradasiyasının qarşısının alınması inkişaf siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri olmalıdır.
Bəsitçay Dövlət Təbiət Qoruğunun və çinar meşələrinin qorunması bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Nadir təbii ekosistemlər bioloji müxtəlifliyin saxlanmasına, iqlim dəyişikliklərinin təsirlərinin yumşaldılmasına və bölgənin ekoloji tarazlığının qorunmasına xidmət edir. Meşə sahələrinin bərpası və mühafizəsi uzunmüddətli monitorinq, elmi tədqiqat və müvafiq mühafizə tədbirləri tələb edir. Çayların və digər su mənbələrinin vəziyyətinin müntəzəm izlənməsi də vacibdir. Su ehtiyatlarının keyfiyyəti kənd təsərrüfatına, insanların sağlamlığına və təbii ekosistemlərin fəaliyyətinə təsir göstərir. Buna görə su nümunələrinin laboratoriya təhlili, çirklənmə mənbələrinin müəyyənləşdirilməsi və hövzə əsaslı idarəetmə prinsiplərinin tətbiqi mühüm vəzifələrdəndir. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən bərpa işlərinin ekoloji baxımdan düzgün planlaşdırılması gələcəkdə yarana biləcək problemlərin qarşısını almağa imkan verər. Tikinti layihələri hazırlanarkən təbii landşaftın xüsusiyyətləri, su axınları, torpaq örtüyü və biomüxtəliflik nəzərə alınmalıdır. Ekoloji qiymətləndirmə formal prosedur kimi deyil, qərarların keyfiyyətini müəyyən edən əsas vasitələrdən biri kimi qəbul edilməlidir. Zəngilanın yaşıl inkişaf potensialı alternativ enerji mənbələrinin tətbiqi, enerji səmərəli tikililər, tullantıların təkrar emalı və resurslara qənaət edən texnologiyalar vasitəsilə gücləndirilə bilər. Belə yanaşma iqtisadi inkişafla təbiətin qorunması arasında tarazlığın yaradılmasına xidmət edər.Münaqişələrdən sonra şəhərlərin və yaşayış məntəqələrinin bərpası dünya təcrübəsində geniş yer tutan mürəkkəb prosesdir. Müxtəlif ölkələrin təcrübəsi göstərir ki, müharibədən sonrakı yenidənqurma yalnız tikinti layihələrinin həyata keçirilməsi ilə uğur qazanmır. Uzunmüddətli nəticələr təhlükəsizlik, iqtisadi dirçəliş, sosial inteqrasiya, tarixi irsin qorunması və əhalinin qərarvermə prosesində iştirakı arasında tarazlığın yaradılmasından asılıdır.Məsələn, Bosniya və Herseqovinada müharibədən sonra yaşayış məntəqələrinin bərpası, məcburi köçkünlərin geri qayıtması və sosial münasibətlərin yenidən qurulması beynəlxalq qurumların da iştirak etdiyi geniş proqramlar vasitəsilə həyata keçirildi. Bu təcrübə göstərir ki, yaşayış evlərinin bərpası ilə yanaşı, məşğulluq, sosial xidmətlər və icmalar arasında etimadın möhkəmləndirilməsi də vacibdir.Xorvatiyanın müharibədən zərər çəkmiş ərazilərində yenidənqurma və əhalinin qayıdışı təcrübəsi də mülkiyyət hüquqlarının qorunması, infrastrukturun bərpası və yerli iqtisadi fəallığın canlandırılması məsələlərinin əhəmiyyətini nümayiş etdirir. Müxtəlif ərazilərdə əldə olunan nəticələr eyni olmasa da, bu təcrübələr göstərir ki, bərpa siyasətinin uğuru hüquqi təminatlar, iqtisadi imkanlar və sosial sabitliklə sıx bağlıdır.Yaponiyanın 2011-ci il zəlzələsi və sunamisindən sonra həyata keçirdiyi yenidənqurma proqramları isə fəlakətdən sonrakı planlaşdırma, dayanıqlı infrastruktur, risklərin idarə olunması və yerli icmaların iştirakı baxımından faydalı müqayisə imkanları yaradır. Bu təcrübə müharibədən sonrakı bərpa ilə eyni xarakter daşımır, lakin təhlükəsiz yaşayış mühitinin yaradılması və gələcək risklərə davamlı infrastrukturun qurulması baxımından mühüm dərslər təqdim edir. Bu nümunələrdən Zəngilan üçün bir neçə nəticə çıxarmaq mümkündür. Birincisi, bərpa proqramları aydın nəticə göstəricilərinə əsaslanmalıdır. İkincisi, əhalinin qayıdışından sonra da sosial və iqtisadi dəstək davam etməlidir. Üçüncüsü, tarixi irsin qorunması və təbii resursların mühafizəsi şəhərsalma prosesinin ayrılmaz hissəsi olmalıdır. Dördüncüsü, dövlət investisiyaları ilə yanaşı, özəl sektorun və yerli sahibkarların iştirakı genişləndirilməlidir. Zəngilanın özünəməxsus coğrafi, tarixi və təhlükəsizlik şəraiti nəzərə alınmaqla beynəlxalq təcrübədən mexaniki şəkildə istifadə etmək düzgün olmazdı. Əsas məqsəd başqa ölkələrin modellərini olduğu kimi köçürmək deyil, onların sınaqdan çıxmış yanaşmalarını Azərbaycanın milli maraqlarına və yerli şəraitə uyğunlaşdırmaqdır. Zəngilanın dayanıqlı inkişafını təmin etmək üçün bərpa prosesinə qarşılıqlı əlaqəli istiqamətlər üzrə yanaşmaq lazımdır. Əsas prioritet təhlükəsizliyin davamlı təmin olunmasıdır. Minalardan təmizləmə, təhlükəli ərazilərin müəyyənləşdirilməsi və əhalinin məlumatlandırılması qayıdışın və iqtisadi fəaliyyətin əsas şərtləridir. Daha sonra isə, insan kapitalının inkişafıdır. Təhsil müəssisələrinin, peşə hazırlığı mərkəzlərinin və səhiyyə xidmətlərinin keyfiyyəti yüksəldilməli, gənclərin doğma ərazilərində təhsil almaq və işləmək imkanları genişləndirilməlidir. Bura təbii ki, iqtisadiyyatın şaxələndirilməsinidə nəzərə almalıyıq. Kənd təsərrüfatı ilə yanaşı, emal sənayesi, logistika, turizm və xidmət sektorunun inkişafı məşğulluğu artırmağa və yerli gəlir mənbələrini genişləndirməyə kömək edə bilər. Sonra ki, prioritet ekoloji dayanıqlıqdır. Torpaq və su ehtiyatlarından elmi əsaslarla istifadə, meşələrin qorunması, tullantıların idarə olunması və alternativ enerji imkanlarının qiymətləndirilməsi inkişaf planlarının tərkib hissəsi olmalıdır. Daha sonra isə, tarixi-mədəni irsin qorunmasıdır. Abidələrin elmi əsaslarla bərpası, arxeoloji tədqiqatların genişləndirilməsi, yerli tarixə dair materialların toplanması və rəqəmsal arxivlərin yaradılması Zəngilanın mədəni yaddaşının gələcək nəsillərə ötürülməsinə xidmət edə bilər. Sonda isə şəffaflıq və nəticələrin qiymətləndirilməsidir. Bərpa layihələrinin gedişi, ayrılan resursların istifadəsi, yaradılan iş yerləri və əhalinin həyat şəraitində baş verən dəyişikliklər barədə aydın məlumatların təqdim edilməsi ictimai etimadı gücləndirər. Elmi müəssisələrin və müstəqil mütəxəssislərin monitorinq prosesinə cəlb olunması da qərarların keyfiyyətini artıra bilər. Bu prioritetlər arasında koordinasiyanın təmin edilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Məsələn, yeni yaşayış massivinin inşası həmin ərazidə iş yerləri, məktəblər, nəqliyyat, səhiyyə və kommunal xidmətlər yaradılmadan tam nəticə verməyəcək. Eyni qaydada, kənd təsərrüfatının inkişafı su və torpaq ehtiyatlarının vəziyyəti nəzərə alınmadan uzunmüddətli uğur qazana bilməz. Deməli, Zəngilanın gələcəyi ayrı-ayrı layihələrin sayından daha çox onların vahid inkişaf strategiyası çərçivəsində uzlaşdırılmasından asılıdır. Zəngilanın azad olunmasının tarixi əhəmiyyəti ilə onun gələcək inkişafı arasında birbaşa əlaqə mövcuddur. 2020-ci ildə qazanılmış Zəfər doğma torpaqlara qayıdış üçün siyasi və hüquqi imkanlar yaratdı. İndi qarşıda duran əsas vəzifə bu imkanları insanların gündəlik həyatında hiss edilən nəticələrə çevirməkdir. Zəngilanın uğurlu gələcəyi üçün dövlətin həyata keçirdiyi infrastruktur və sosial layihələr elmi yanaşma, iqtisadi səmərəlilik və ekoloji məsuliyyətlə tamamlanmalıdır. Xüsusilə torpaq və su ehtiyatlarının qorunması, kənd təsərrüfatının müasir texnologiyalar əsasında inkişafı, yerli məşğulluğun artırılması və tarixi irsin bərpası uzunmüddətli inkişafın əsas dayaqları kimi qiymətləndirilməlidir. Digər mühüm məsələ qayıdışın keyfiyyətidir. İnsanların doğma yurda qayıtması tarixi ədalətin bərpasının mühüm göstəricisidir, lakin bu prosesin tam uğuru onların həmin ərazilərdə sabit gəlir əldə etməsi, övladlarının keyfiyyətli təhsil alması, sağlamlıq xidmətlərinə çıxışının olması və təhlükəsiz həyat sürməsi ilə müəyyənləşəcək. Buna görə sosial rifah göstəriciləri bərpa siyasətinin əsas qiymətləndirmə meyarları sırasında yer almalıdır. Zəngilanın gələcəyinə münasibətdə tarixi yaddaşla müasir inkişaf arasında tarazlıq da qorunmalıdır. Şəhər yenidən qurularkən onun memarlıq xüsusiyyətləri, təbii landşaftı və mədəni irsi nəzərə alınmalıdır. Müasir texnologiyaların tətbiqi şəhərin özünəməxsusluğunu arxa plana keçirməməli, əksinə, bu xüsusiyyətlərin qorunmasına və inkişaf etdirilməsinə xidmət etməlidir. İnanıram ki, elmi əsaslandırılmış qərarlar, ardıcıl dövlət siyasəti, sahibkarlıq təşəbbüsləri və yerli icmaların fəal iştirakı Zəngilanın iqtisadi və sosial potensialının daha səmərəli reallaşdırılmasına imkan verəcək. Bu istiqamətdə əldə olunan hər bir nəticə doğma yurda qayıdan ailələrin həyatına, regionun iqtisadi fəallığına və Azərbaycanın uzunmüddətli inkişaf məqsədlərinə töhfə verəcək.20 Oktyabr – Zəngilan Şəhəri Günü Azərbaycanın tarixi yaddaşında xüsusi yer tutan, milli iradəni və doğma torpaqlara bağlılığı ifadə edən əlamətdar gündür. 2020-ci il oktyabrın 20-də şəhərin işğaldan azad olunması ölkəmizin müasir tarixində mühüm dönüş nöqtəsi oldu. Bu hadisə uzun illər yurd həsrəti yaşayan Zəngilan sakinlərinin qayıdışına yol açdı və bölgənin yenidən qurulması üçün yeni mərhələnin başlanğıcını qoydu. Bu gün Zəngilanın qarşısında duran əsas vəzifə tarixi Zəfərin nəticələrini davamlı sosial-iqtisadi inkişafa çevirməkdir. Müasir infrastrukturun qurulması, təhlükəsizliyin təmin olunması, insanların doğma yurda qayıdışı, yeni iş yerlərinin yaradılması, kənd təsərrüfatının inkişafı və təbii sərvətlərin qorunması bu prosesin bir-birini tamamlayan istiqamətləridir. Zəngilanın dirçəlişi həm də müharibədən sonrakı bərpanın insan mərkəzli modelinin formalaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir. Əgər şəhərin inkişafı insanların rifahına, elmi əsaslandırılmış planlaşdırmaya, iqtisadi səmərəliliyə və ekoloji dayanıqlığa söykənərsə, Zəngilan gələcək nəsillər üçün təhlükəsiz, müasir və yaşamağa əlverişli məkana çevrilə bilər. 20 Oktyabrın mənası məhz burada daha aydın görünür: tarixi Zəfər keçmişin qürur mənbəyi, Böyük Qayıdış bu günün məsuliyyəti, Zəngilanın davamlı inkişafı isə gələcəyin əsas hədəfidir. Doğma torpaqların bərpası, insanların öz yurdlarında yenidən məskunlaşması və bölgənin potensialının reallaşdırılması Azərbaycanın dövlətçilik tarixində bu günün əhəmiyyətini daha da möhkəmləndirəcək.
Fərid Mustafayev,
YAP Yasamal rayon təşkilatının fəalı
