Azərbaycanın hər bir bölgəsi özünəməxsus tarixi, mədəni irsi və milli yaddaşımızda tutduğumövqeyi ilə seçilir. Zəngilan rayonu da qədim yaşayış məskənləri, arxeoloji tapıntıları, memarlıqnümunələri və əsrlər boyu formalaşmış mədəni ənənələri ilə ölkəmizin tarixi coğrafiyasındaxüsusi yer tutur. 20 Oktyabr – Zəngilan şəhəri günü bu zəngin keçmişə nəzər salmaq, tarixisərvətlərimizin əhəmiyyətini dəyərləndirmək və onların gələcək nəsillər üçün qorunmasınınvacibliyini vurğulamaq baxımından əlamətdar gündür.
Zəngilan ərazisində mövcud olan qədim yaşayış yerləri bu torpaqlarda müxtəlif dövrlərdəinsanların məskunlaşdığını və özünəməxsus həyat tərzi formalaşdırdığını göstərir. Şərifanyaşayış yeri, Ağca Aşıq yaşayış məskəni və digər tarixi ərazilər bölgənin keçmişini araşdırmaqüçün mühüm elmi mənbələr hesab olunur. Belə məkanların öyrənilməsi insanların təsərrüfatfəaliyyəti, məskunlaşma formaları, məişət xüsusiyyətləri və digər yaşayış məntəqələri iləəlaqələri haqqında məlumat əldə etməyə imkan verir.
Zəngilanın arxeoloji irsində nekropollar və qədim dəfn nümunələri də mühüm yer tutur. Quyudərə Xəştab kəndində yerləşən nekropol və Yeməzli kəndindəki küp qəbirlər bölgəninqədim tarixinin öyrənilməsi baxımından dəyərli abidələrdəndir. Bu cür tapıntılar keçmişcəmiyyətlərin dəfn adətləri, maddi mədəniyyəti və sosial münasibətləri barədə araşdırmalaraparmağa imkan yaradır. Arxeoloji irsin elmi əsaslarla öyrənilməsi tarixi hadisələrin dahadolğun şəkildə izah edilməsinə və regionun keçmişinin obyektiv mənzərəsininformalaşdırılmasına kömək edir.
Rayonun memarlıq irsi də zənginliyi ilə diqqəti cəlb edir. Şərifan abidələri, müxtəlif dövrlərə aidsərdabələr, Hacallı dairəvi bürcü, qüllələr, qalalar və körpülər Zəngilanın tarixi mənzərəsinitamamlayan mühüm nümunələrdir. Bu tikililərin memarlıq xüsusiyyətləri keçmiş dövrlərdəistifadə olunan inşaat üsulları və yerli sənətkarlıq ənənələri haqqında məlumat verir. Onlarınqorunması yalnız ayrı-ayrı tarixi obyektlərin saxlanılması deyil, həm də Azərbaycanın memarlıqtarixinin mühüm səhifələrinin yaşadılması deməkdir.
Zəngilanın qədim irsinin əhəmiyyəti onun milli kimliyimizin formalaşması ilə bağlılığı ilə dəmüəyyən edilir. Tarixi abidələr və arxeoloji tapıntılar keçmiş nəsillərin həyatından xəbər verərəkmüasir cəmiyyətlə tarixi yaddaş arasında əlaqə yaradır. Bu sərvətlərin araşdırılması gənclərinmilli tarixə marağını artırır, onların doğma torpaqlara bağlılığını gücləndirir və mədəni irsinqorunmasına məsuliyyətli münasibət formalaşdırır.
İşğal dövründə Zəngilanın tarixi-mədəni irsinə ciddi ziyan dəymişdir. Bir sıra abidələrindağıdılması, zədələnməsi və baxımsız vəziyyətdə qalması bölgənin keçmişinə dair maddisübutların qorunmasını çətinləşdirmişdir. Bu səbəbdən azad edilmiş ərazilərdə tarixi obyektlərinvəziyyətinin müəyyənləşdirilməsi, elmi sənədləşdirilməsi və bərpa imkanlarınınqiymətləndirilməsi mühüm vəzifələrdəndir. Hər bir abidəyə onun tarixi dəyərinə uyğunyanaşılmalı, mühafizə və bərpa işləri mütəxəssislərin iştirakı ilə aparılmalıdır.
Zəngilanın tarixi irsinin qorunması gələcəkdə maarifləndirici və mədəni turizm təşəbbüslərinininkişafına da töhfə verə bilər. Tarixi məkanların elmi əsaslarla təqdim olunması həm yerliəhalinin, həm də ölkəmizə gələn qonaqların Azərbaycanın keçmişi haqqında daha geniş məlumatəldə etməsinə şərait yaradar. Bunun üçün abidələrin qorunması, onların yerləşdiyi ərazilərinmühafizəsi və tarixi məlumatların düzgün təqdim edilməsi əsas şərtlərdir.
20 Oktyabr – Zəngilan şəhəri günü bizə bir daha xatırladır ki, torpaqlarımızın azadlığı ilə yanaşı, onların tarixi və mədəni sərvətlərinin qorunması da mühüm məsuliyyətdir. Zəngilanın qədimyaşayış məskənləri xalqımızın çoxəsrlik keçmişini yaşadan dəyərli mənbələrdir. Bu irsinöyrənilməsi, qorunması və gələcək nəsillərə çatdırılması milli yaddaşımızın davamlılığını təminedən vacib amil
Ramazan Ramazanov,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
