Ərazilərin işğalı yalnız siyasi sərhədlərin və idarəetmə sistemlərinindəyişməsi ilə nəticələnmir. Belə hallar insanların yaşayış məkanındanayrılmasına, iqtisadi əlaqələrin pozulmasına, mədəni irsin təhlükə altınadüşməsinə və əhalinin demoqrafik strukturunda dəyişikliklərin yaranmasınasəbəb ola bilər. Ermənistan-Azərbaycan münaqişəsi zamanı Azərbaycanınişğal olunmuş ərazilərində baş verən proseslər də bu baxımdan mühümaraşdırma mövzusudur. Azərbaycanlıların doğma yurdlarından məcburiköçkün düşməsi ilə yanaşı, boşaldılmış ərazilərdə məskunlaşmafəaliyyətinin aparılması bölgənin əvvəlki demoqrafik mənzərəsinindəyişməsi ilə bağlı narahatlıqlar doğurub. Bu hadisələrin nəticələri bu gündə tarixi yaddaş, insan hüquqları və münaqişədən sonrakı bərpa məsələləriçərçivəsində əhəmiyyətini qoruyur.
Demoqrafik struktur əhalinin sayı, yaş tərkibi, yaşayış məntəqələri üzrəbölgüsü və digər xüsusiyyətləri əhatə edir. Münaqişə şəraitində bugöstəricilər məcburi köç, təhlükəsizlik problemləri və yaşayış yerlərinindağıdılması səbəbindən ciddi dəyişikliklərə məruz qala bilər. Azərbaycanərazilərinin işğalı zamanı çoxsaylı sakin öz evlərini tərk etməyə məcburolub. Nəticədə ailələr müxtəlif bölgələrdə məskunlaşıb, ənənəvi təsərrüfatfəaliyyətindən uzaq düşüb və əvvəlki sosial əlaqələrinin bir hissəsini itirib. İnsanların doğma kənd və şəhərlərindən ayrılması təkcə fiziki yerdəyişmədeyil, həm də həyat tərzinin, ailə münasibətlərinin və icma yaddaşınındəyişməsi demək idi.
İşğal altında qalmış ərazilərdə məskunlaşma məsələsi beynəlxalqvasitəçilərin də diqqətini cəlb edib. Aparılan araşdırmalar həmin ərazilərdəyeni məskunlaşma hallarının olduğunu göstərib. Eyni zamanda, demoqrafikdəyişikliklərin siyasi münaqişənin həllinə təsir göstərə biləcəyi vurğulanıb. Bu məsələ xüsusilə ona görə əhəmiyyətli idi ki, ərazilərdə yaranan yenivəziyyət gələcəkdə əvvəlki sakinlərin geri qayıdışını və mülkiyyəthüquqlarının bərpasını çətinləşdirə bilərdi. Münaqişə şəraitində demoqrafiktarazlığın dəyişməsi yalnız əhalinin sayına təsir göstərmir, həm də yaşayışməntəqələrinin sosial quruluşuna və tarixi kimliyinə təsir edən amillərdənbirinə çevrilir.
Demoqrafik dəyişikliklərin ən mühüm nəticələrindən biri məcburiköçkünlərin doğma torpaqlarına qayıdışının çətinləşməsidir. İnsanlarınuzun illər yaşadıqları ərazilərdə yeni yaşayış məntəqələrinin salınması, mülkiyyət münasibətlərinin dəyişməsi və infrastrukturun əvvəlki vəziyyətiniitirməsi geri qayıdış prosesini daha mürəkkəb edə bilər. Buna görə dəmünaqişə həlli davam etdiyi dövrdə ərazilərin demoqrafik quruluşunudəyişdirə biləcək addımlardan çəkinmək mühüm prinsip kimi qəbul olunur. Bu yanaşmanın əsas məqsədi mövcud vəziyyətin birtərəfli şəkildədəyişdirilməsinin qarşısını almaq və gələcək siyasi razılaşmanın həyatakeçirilməsini çətinləşdirə biləcək maneələri azaltmaqdır.
Beynəlxalq hüquq məcburi köçkünlərin geri qayıdış hüququna xüsusiəhəmiyyət verir. Azərbaycan ərazilərindən qovulmuş əhalinin öz evlərinəqayıtmaq hüququ beynəlxalq sənədlərdə də vurğulanıb. Bu hüququnhəyata keçirilməsi təhlükəsizliyin təmin olunmasını, yaşayış yerlərininbərpasını, əsas xidmətlərin əlçatanlığını və mülkiyyətlə bağlı problemlərinhəllini tələb edir. Qayıdış yalnız insanların fiziki olaraq əvvəlki yaşayışməntəqələrinə çatması ilə məhdudlaşmamalıdır. Onların öz evlərindətəhlükəsiz yaşaması, işləməsi, təhsil alması və sosial həyata qoşulmasıüçün də real imkanlar yaradılmalıdır.
Məcburi köçkünlük ailələrin sosial və iqtisadi həyatına uzunmüddətli təsirgöstərir. İnsanlar doğma ərazilərini tərk etdikdə torpaqdan, evdən, işyerindən və ənənəvi gəlir mənbələrindən məhrum qala bilirlər. Uşaqlarbaşqa yaşayış məntəqələrində böyüyür, yaşlı insanlar isə doğulduqlarıyerlərin xatirələrini qorumaqla yanaşı, geri qayıdış imkanını gözləyirlər. Belə şəraitdə məskunlaşma məsələsinin hüquqi tərəfi ilə yanaşı, humanitartərəfi də diqqətdə saxlanılmalıdır. İnsanların öz yurdlarına qayıtmasıonların mənəvi bağlılığının bərpası, ailə ənənələrinin davam etdirilməsi vəicmaların əvvəlki sosial münasibətlərinin yenidən qurulması üçün vacibdir.
Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasından sonra demoqrafikdəyişikliklərin nəticələrinin aradan qaldırılması və keçmiş məcburiköçkünlərin qayıdışı yeni mərhələyə qədəm qoyub. Bu prosesdə yaşayışməntəqələrinin bərpası, yol və kommunikasiya sistemlərinin qurulması, məktəb və səhiyyə müəssisələrinin yaradılması, məşğulluq imkanlarınıngenişləndirilməsi əsas istiqamətlərdəndir. İnsanların öz doğmatorpaqlarında davamlı məskunlaşması üçün təhlükəsiz və müasir yaşayışmühitinin yaradılması mühüm şərtdir. Bərpa tədbirləri əhalinin ehtiyaclarınauyğun planlaşdırıldıqda geri qayıdan ailələrin bölgədə uzunmüddətli həyatqurması üçün daha əlverişli şərait formalaşır.
Demoqrafik dəyişikliklər məsələsinin obyektiv araşdırılması üçün tarixisənədlər, əhali məlumatları, beynəlxalq hesabatlar və mülkiyyət sənədlərimühüm mənbələrdir. Bu məlumatların sistemli şəkildə toplanmasımünaqişənin nəticələrinin daha dəqiq qiymətləndirilməsinə, insanlarınhüquqlarının müdafiəsinə və gələcək mübahisələrin hüquqi əsaslarlahəllinə kömək edir. Müxtəlif tərəflərin iddiaları sənədləşdirilmiş faktlardanayrılmalı, hadisələrə hüquqi qiymət verilərkən mövcud sübutlar nəzərəalınmalıdır. Belə yanaşma tarixi yaddaşın qorunması ilə yanaşı, regionalmünasibətlərdə etimadın bərpasına da xidmət edə bilər.
İşğal dövründə baş vermiş demoqrafik dəyişikliklər Azərbaycanın müasirtarixində mühüm humanitar məsələlərdən biri olaraq qalır. Məcburiköçkünlərin qayıdış hüququnun təmin olunması, yaşayış məntəqələrininbərpası və mülkiyyət məsələlərinin həlli uzunmüddətli sabitliyin əsasşərtlərindəndir. Qubadlı, Laçın, Kəlbəcər, Zəngilan və digər ərazilərindirçəldilməsi təkcə fiziki məkanın yenilənməsi deyil, həm də insanlarındoğma yurdları ilə əlaqələrinin bərpasıdır. Bu istiqamətdə görülən işlərtarixi ədalətin bərpası, sosial həyatın canlandırılması və gələcək nəsillərinöz ata-baba torpaqlarında yaşaması üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Zeynəb Əliyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
