Azərbaycanın Vətən müharibəsində əldə etdiyi tarixi qələbə Cənubi Qafqazın siyasi mənzərəsində əsaslı dəyişikliklərə səbəb olmaqla regionun gələcək inkişafı üçün yeni imkanlar yaratdı. 2020-ci ildə 44 gün davam edən müharibə nəticəsində ölkəmizin ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm nailiyyət əldə edildi, Azərbaycan xalqının uzun illər ərzində daşıdığı doğma torpaqlara qayıtmaq arzusu gerçəkliyə çevrilməyə başladı. Bu qələbə yalnız hərbi uğur deyil, həm də dövlət suverenliyinin möhkəmləndirilməsi, milli iradənin nümayişi və ölkənin gələcək inkişaf strategiyasının yeni mərhələyə qədəm qoyması baxımından mühüm hadisədir. Hər il noyabrın 8-də qeyd olunan Zəfər Günü xalqımızın qəhrəmanlıq salnaməsini yaşatmaqla yanaşı, müharibədən sonrakı dövrdə qarşıda duran vəzifələri, sülhün qorunmasının əhəmiyyətini və regional əməkdaşlığın perspektivlərini dəyərləndirmək üçün də geniş imkan yaradır.
Vətən müharibəsində qazanılan qələbə Azərbaycanın beynəlxalq hüquqa əsaslanan mövqeyinin və milli maraqlarını qorumaq əzminin təzahürü oldu. Uzun illər ərzində Ermənistanın işğalı altında qalan ərazilərin azad edilməsi ölkəmizin suveren hüquqlarının təmin olunması istiqamətində tarixi mərhələ təşkil etdi. Müharibədən sonra yaranan yeni şəraitdə Azərbaycanın əsas məqsədlərindən biri əldə edilmiş nailiyyətləri möhkəmləndirmək, dövlət sərhədlərinin təhlükəsizliyini təmin etmək və regionda uzunmüddətli sabitliyin formalaşmasına nail olmaqdır. Bu baxımdan Zəfər Günü yalnız keçmişdə qazanılmış uğurun xatırlanması deyil, həm də gələcəyə yönəlmiş strateji baxışın ifadəsidir. Ölkəmiz hərbi və siyasi sahələrdə qazandığı nəticələri iqtisadi inkişaf, sosial rifah və regional əməkdaşlıq istiqamətlərində yeni uğurlara çevirməyə çalışır.
Davamlı sülhün təmin edilməsi dövlətlər arasında münasibətlərin beynəlxalq hüququn fundamental prinsipləri əsasında qurulmasını tələb edir. Suverenliyə, ərazi bütövlüyünə, sərhədlərin toxunulmazlığına və qarşılıqlı öhdəliklərə hörmət regionda sabitliyin əsas şərtlərindəndir. Cənubi Qafqaz uzun müddət münaqişələr, siyasi gərginliklər və qarşılıqlı etimadsızlıq səbəbindən geniş iqtisadi və nəqliyyat imkanlarından tam istifadə edə bilməyib. Müharibədən sonrakı dövrdə yaranmış yeni reallıqlar bu vəziyyətin dəyişdirilməsi üçün zəmin formalaşdırır. Dövlətlər arasında konstruktiv dialoqun inkişafı, problemlərin danışıqlar yolu ilə həlli və razılaşdırılmış qərarların ardıcıl icrası regionun daha təhlükəsiz gələcəyinə xidmət edə bilər.
Sülh prosesinin uğuru yalnız sənədlərin imzalanması ilə ölçülmür. Əldə olunan razılaşmaların həyata keçirilməsi, sərhədlərdə sabitliyin qorunması, qarşılıqlı etimadın artırılması və dövlətlərin bir-birinin qanuni maraqlarına hörmətlə yanaşması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Uzunmüddətli sabitliyin formalaşması üçün siyasi iradə ilə yanaşı, ardıcıl diplomatik fəaliyyət və məsuliyyətli yanaşma da tələb olunur. Münaqişələrin yaratdığı problemlərin aradan qaldırılması, humanitar məsələlərin həlli və cəmiyyətlər arasında düşmənçilik meyillərinin zəiflədilməsi sülhün möhkəmlənməsinə kömək edən mühüm istiqamətlərdir. Bu baxımdan regionda etibarlı münasibətlərin qurulması yalnız siyasi rəhbərliklərin deyil, bütün maraqlı tərəflərin üzərinə məsuliyyət qoyur.
Azərbaycanın sülh və sabitlik gündəliyində mühüm yer tutan məsələlərdən biri işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası və yenidən qurulmasıdır. Uzun illər ərzində dağıntılara məruz qalmış şəhər və kəndlərin dirçəldilməsi, infrastrukturun yenilənməsi, iqtisadi fəaliyyətin bərpası və əhalinin doğma yurdlarına qayıdışının təmin edilməsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindəndir. Bu ərazilərdə həyata keçirilən genişmiqyaslı layihələr müharibənin nəticələrinin aradan qaldırılmasına, insanların normal yaşayış şəraitinə qovuşmasına və bölgənin sosial-iqtisadi potensialının üzə çıxarılmasına xidmət edir. Yeni yaşayış komplekslərinin, məktəblərin, tibb müəssisələrinin, yolların və kommunal xidmətlərin yaradılması azad edilmiş ərazilərdə dayanıqlı həyatın formalaşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Böyük Qayıdış proqramı bu prosesin ən vacib istiqamətlərindən biridir. Doğma torpaqlarından uzun müddət ayrı düşmüş insanların təhlükəsiz şəraitdə öz yurdlarına qayıtması tarixi ədalətin bərpasının mühüm göstəricisidir. Lakin qayıdış prosesi yalnız insanların əvvəlki yaşayış yerlərinə köçürülməsi ilə məhdudlaşmır. Burada məşğulluq imkanlarının yaradılması, sahibkarlığın inkişaf etdirilməsi, təhsil və səhiyyə xidmətlərinin təşkili, sosial təminatın gücləndirilməsi və müasir yaşayış mühitinin qurulması da əsas məsələlərdəndir. İnsanların öz doğma kənd və şəhərlərində uzunmüddətli məskunlaşması üçün iqtisadi imkanların genişləndirilməsi vacibdir. Bu məqsədlə həyata keçirilən tədbirlər azad edilmiş ərazilərin ölkənin ümumi iqtisadi sisteminə inteqrasiyasını sürətləndirir və regional inkişafda yeni mərhələnin əsasını qoyur.
İşğaldan azad olunmuş ərazilərdə aparılan quruculuq işləri regionda sabitliyin möhkəmlənməsinə də təsir göstərir. Dağıdılmış yaşayış məntəqələrinin bərpası, yeni istehsal sahələrinin yaradılması və iqtisadi fəallığın artırılması insanların gələcəyə inamını gücləndirir. Bu ərazilərin sosial-iqtisadi inkişafı yalnız yerli əhali üçün deyil, bütövlükdə ölkə iqtisadiyyatı üçün yeni imkanlar açır. Kənd təsərrüfatı, turizm, sənaye, alternativ enerji və xidmət sahələrinin inkişafı bölgənin mövcud potensialından səmərəli istifadə etməyə şərait yaradır. Eyni zamanda, müasir şəhərsalma prinsiplərinin tətbiqi, ekoloji tarazlığın qorunması və rəqəmsal texnologiyalardan istifadə azad edilmiş ərazilərin gələcək inkişafını daha dayanıqlı edə bilər.
Sülh şəraitinin yaradılması region ölkələri arasında iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi üçün də mühüm zəmin formalaşdırır. Qarşılıqlı ticarətin inkişafı, investisiyaların artırılması, sənaye və kənd təsərrüfatı sahələrində əməkdaşlıq imkanlarının genişləndirilməsi dövlətlərin iqtisadi maraqlarının uzlaşdırılmasına kömək edə bilər. İqtisadi əlaqələrin dərinləşməsi qarşılıqlı asılılığın səmərəli formalarını yaradaraq sabitliyin qorunmasında əlavə maraq formalaşdırır. Bununla belə, iqtisadi əməkdaşlığın davamlı nəticələr verməsi üçün siyasi münasibətlərin normallaşması, hüquqi təminatların mövcudluğu və tərəflər arasında etimadın gücləndirilməsi vacibdir. Regional inkişafın potensialından tam yararlanmaq üçün dövlətlər qarşılıqlı faydaya əsaslanan layihələrə üstünlük verməli və əməkdaşlıq üçün əlverişli şərait yaratmalıdırlar.
Cənubi Qafqazın geostrateji mövqeyi nəqliyyat və logistika sahəsində geniş imkanlar yaradır. Avropa ilə Asiyanı birləşdirən marşrutların inkişafı, dəmir yollarının və avtomobil yollarının modernləşdirilməsi, liman infrastrukturunun genişləndirilməsi regionun beynəlxalq ticarətdə rolunu gücləndirə bilər. Azərbaycan uzun illər ərzində nəqliyyat əlaqələrinin inkişafına mühüm investisiyalar yatıraraq Şərq-Qərb və Şimal-Cənub istiqamətlərində əhəmiyyətli mövqeyə sahib olub. Regionda sülhün möhkəmlənməsi bu imkanların daha geniş coğrafiyada reallaşdırılmasına şərait yarada bilər. Yeni nəqliyyat bağlantılarının yaradılması yükdaşımaların sürətlənməsinə, tranzit xərclərinin azalmasına və regional iqtisadi münasibətlərin genişlənməsinə töhfə verə bilər.
Nəqliyyat kommunikasiyalarının açılması məsələsi regionun gələcək inkişafı baxımından xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Bu sahədə qəbul ediləcək qərarlar dövlətlərin suverenliyi, yurisdiksiyası və qanuni maraqları nəzərə alınmaqla həyata keçirilməlidir. Qarşılıqlı razılaşmalar əsasında formalaşan nəqliyyat əlaqələri ticarət dövriyyəsinin artmasına, insanların hərəkət imkanlarının genişlənməsinə və iqtisadi əməkdaşlığın dərinləşməsinə kömək edə bilər. Eyni zamanda, nəqliyyat layihələrinin reallaşdırılması region ölkələrinin beynəlxalq bazarlara çıxışını asanlaşdıraraq onların iqtisadi dayanıqlığını gücləndirə bilər. Bu imkanlardan səmərəli istifadə edilməsi üçün siyasi dialoqun davam etdirilməsi və razılaşdırılmış prinsiplərə əməl olunması vacibdir.
Azərbaycanın enerji sahəsində malik olduğu potensial da regional və beynəlxalq sabitlik baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Ölkəmiz enerji resurslarının istehsalı və ixracı ilə yanaşı, enerji infrastrukturunun inkişafı və beynəlxalq tərəfdaşlarla əməkdaşlığın genişləndirilməsi istiqamətində də fəal siyasət yürüdür. Müasir dövrdə enerji təhlükəsizliyi dövlətlərin iqtisadi dayanıqlığı və milli təhlükəsizliyi ilə birbaşa bağlıdır. Etibarlı enerji təchizatı, alternativ enerji mənbələrinin inkişafı və infrastruktur layihələrinin şaxələndirilməsi həm Azərbaycanın, həm də tərəfdaş ölkələrin uzunmüddətli maraqlarına uyğundur. Azad edilmiş ərazilərdə bərpa olunan enerji potensialının qiymətləndirilməsi və yaşıl enerji layihələrinin həyata keçirilməsi ölkəmizin ekoloji dayanıqlılıq hədəflərinə də töhfə verir.
Sülh və sabitliyin möhkəmlənməsi regionda investisiya mühitinin yaxşılaşmasına da şərait yarada bilər. Siyasi risklərin azalması, nəqliyyat əlaqələrinin genişlənməsi və iqtisadi münasibətlərin sabit hüquqi əsaslara söykənməsi investorların marağını artıran amillər sırasındadır. Yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması, xidmət sahələrinin inkişafı və regional layihələrə kapital qoyuluşunun genişləndirilməsi məşğulluq imkanlarını artıra bilər. Bu prosesdən əldə olunan iqtisadi fayda insanların rifahının yüksəlməsinə, sosial problemlərin həllinə və dövlətlər arasında əməkdaşlığın daha möhkəm əsaslar üzərində qurulmasına kömək edər. İqtisadi tərəqqinin sülh üçün yaratdığı imkanlar uzunmüddətli perspektivdə regionun ümumi inkişafına müsbət təsir göstərə bilər.
Sülhün qorunmasında humanitar məsələlərin həlli də mühüm yer tutur. Münaqişənin ağır nəticələrindən əziyyət çəkmiş insanların ehtiyaclarının nəzərə alınması, itkin düşmüş şəxslərin taleyinin aydınlaşdırılması, mina təhlükəsinin aradan qaldırılması və zərər çəkmiş ərazilərin təhlükəsiz vəziyyətə gətirilməsi xüsusi diqqət tələb edir. Xüsusilə mina və partlamamış hərbi sursatlar azad edilmiş ərazilərdə insanların həyat və sağlamlığı, quruculuq işlərinin sürəti və keçmiş məcburi köçkünlərin təhlükəsiz qayıdışı üçün ciddi maneə yaradır. Bu təhlükənin aradan qaldırılması üçün sistemli minatəmizləmə tədbirləri, müasir texnologiyaların tətbiqi və əhalinin maarifləndirilməsi vacibdir. Təhlükəsizliyin təmin olunması həm sosial inkişafın, həm də iqtisadi fəaliyyətin genişlənməsinin zəruri şərtidir.
Regionda davamlı sülhün bərqərar olması cəmiyyətlər arasında etimadın tədricən formalaşmasını da tələb edir. Uzunmüddətli münaqişələr insanların düşüncəsində dərin izlər buraxır, qarşılıqlı münasibətlərə və ictimai təsəvvürlərə təsir göstərir. Bu səbəbdən sülhün siyasi və hüquqi əsaslarla möhkəmləndirilməsi ilə yanaşı, cəmiyyətlər arasında düşmənçilik meyillərinin azalmasına xidmət edən yanaşmaların inkişafı da əhəmiyyətlidir. Tarixi hadisələrin obyektiv araşdırılması, humanitar məsələlərə həssas münasibət və gələcək nəsillərin sülhün dəyərini anlaması bu prosesə müsbət təsir göstərə bilər. Bununla belə, etimadın yaradılması tarixi həqiqətlərin unudulması və ya dövlətlərin qanuni maraqlarından imtina etməsi hesabına deyil, qarşılıqlı hörmət və məsuliyyət əsasında həyata keçirilməlidir.
Gənc nəslin sülh mədəniyyəti və vətəndaş məsuliyyəti ruhunda yetişdirilməsi də gələcəyin sabitliyi üçün mühüm şərtlərdəndir. Təhsil müəssisələrində dövlətçilik ənənələrinin, beynəlxalq hüququn prinsiplərinin, münaqişələrin dinc yollarla həllinin və qarşılıqlı hörmətin əhəmiyyətinin izah edilməsi gənclərin dünyagörüşünün formalaşmasına müsbət təsir göstərir. Eyni zamanda, gənclərin elmi, texnoloji və iqtisadi inkişaf proseslərinə cəlb olunması ölkənin gələcək potensialını gücləndirir. Bilikli, təşəbbüskar və məsuliyyətli gənclər regionda sülhün verdiyi imkanlardan yararlanaraq yeni layihələrin həyata keçirilməsində, innovasiyaların tətbiqində və cəmiyyətin tərəqqisində mühüm rol oynaya bilərlər.
Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində artan rolu da regional sabitlik məsələlərinin həllində ölkəmizin imkanlarını genişləndirir. Müxtəlif dövlətlərlə qurulan siyasi, iqtisadi və humanitar əlaqələr Azərbaycanın əməkdaşlıq coğrafiyasını genişləndirir. Beynəlxalq təşkilatlar çərçivəsində aparılan dialoq, regional təşəbbüslər və iqtisadi tərəfdaşlıqlar ölkəmizin mövqelərinin möhkəmlənməsinə xidmət edir. Azərbaycanın təşəbbüsü ilə həyata keçirilən nəqliyyat və enerji layihələri bir sıra ölkələr arasında qarşılıqlı faydalı əlaqələrin inkişafına töhfə verir. Bu təcrübə göstərir ki, sabitlik və əməkdaşlıq üçün yaradılan imkanlar təkcə ayrı-ayrı dövlətlərin deyil, bütövlükdə daha geniş coğrafiyanın inkişafına təsir edə bilər.
Zəfərdən sonra Azərbaycanın qarşısında duran vəzifələrdən biri də müdafiə qabiliyyətini və təhlükəsizlik sistemini davamlı şəkildə gücləndirməkdir. Sülhə nail olmaq istəyi təhlükəsizlik məsələlərinə diqqətin azaldılması demək deyil. Əksinə, dövlətin müdafiə potensialının möhkəm olması, sərhədlərin etibarlı qorunması və mümkün təhdidlərin qarşısının alınması sabitliyin təmin edilməsinin əsas elementlərindəndir. Diplomatik səylərin təhlükəsizlik tədbirləri ilə uzlaşdırılması ölkənin milli maraqlarının qorunmasına və gələcək risklərin idarə edilməsinə kömək edir. Azərbaycanın əsas hədəfi əldə etdiyi tarixi nailiyyətləri qorumaqla yanaşı, sülh və inkişaf üçün əlverişli şəraitin formalaşmasına töhfə verməkdir.
Zəfər Günü xalqımızın birliyini və dövlətçilik iradəsini nümayiş etdirən mühüm tarix olmaqla yanaşı, gələcəyə dair məsuliyyətimizi də xatırladır. Müharibənin yaratdığı ağır nəticələrin aradan qaldırılması, azad edilmiş ərazilərin bərpası, insanların doğma yurdlarına qayıdışı və regional münasibətlərin normallaşdırılması uzunmüddətli, ardıcıl fəaliyyət tələb edir. Bu prosesdə iqtisadi inkişaf, sosial rifah, təhlükəsizlik, humanitar əməkdaşlıq və beynəlxalq hüquqa hörmət bir-birini tamamlayan istiqamətlər kimi çıxış edir. Qazanılmış qələbənin tarixi əhəmiyyəti onun yaratdığı imkanlardan səmərəli istifadə olunması və ölkənin gələcək inkişafına çevrilməsi ilə daha da möhkəmlənir.
Azərbaycanın sülh və sabitlik perspektivləri ilk növbədə dövlət suverenliyinin qorunması, milli maraqların təmin edilməsi və regionda qarşılıqlı faydalı əməkdaşlığın inkişaf etdirilməsi ilə bağlıdır. Cənubi Qafqazda uzunmüddətli sülhün bərqərar olması iqtisadi əlaqələrin genişlənməsi, nəqliyyat marşrutlarının inkişafı, humanitar problemlərin həlli və xalqların daha təhlükəsiz şəraitdə yaşaması üçün mühüm imkanlar yarada bilər. Bunun üçün tərəflərin məsuliyyətli mövqe nümayiş etdirməsi, razılaşmalara əməl etməsi və gələcəyə yönəlmiş konstruktiv yanaşmanı üstün tutması vacibdir. Zəfər Günü bu baxımdan həm xalqımızın qəhrəmanlıq tarixinin təntənəsi, həm də sülhün qorunması, sabitliyin möhkəmləndirilməsi və gələcək nəsillər üçün təhlükəsiz regionun formalaşdırılması istiqamətində görülən işlərin mənəvi dayağıdır. Azərbaycanın qarşıya qoyduğu inkişaf məqsədləri əldə olunmuş tarixi nailiyyətlərin qorunması, dövlətçiliyin gücləndirilməsi və regionda davamlı tərəqqiyə töhfə verilməsi ilə sıx bağlıdır.
Nailə Məmmədova,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
