
İnsan üçün doğma yurd yalnız yaşadığı evdən, böyüdüyü küçədən və uşaqlıq xatirələrindən ibarət deyil. Vətən torpağı insanın kimliyini, keçmişini, mənəvi dünyasını və gələcəyə bağlılığını özündə birləşdirən müqəddəs məkandır. Kəlbəcər də bu baxımdan Azərbaycan xalqının yaddaşında xüsusi yer tutur. Uca dağları, saf havası, buz bulaqları, yaşıl yaylaqları və əsrarəngiz təbiəti ilə seçilən bu diyar minlərlə insanın həyat hekayəsinin ayrılmaz hissəsidir. Uzun illər doğma torpaq həsrəti ilə yaşayan kəlbəcərlilər üçün öz yurdlarına qayıtmaq arzusu zaman keçdikcə daha da güclənmiş, bu arzu nəslin yaddaşından digər nəslə ötürülmüşdür. Bu gün Kəlbəcərdə yenidən həyatın canlanması həmin həsrətin sona çatması, doğma torpağa bağlılığın gerçəkliyə çevrilməsi deməkdir.
Kəlbəcərin tarixi Azərbaycan xalqının taleyində mühüm hadisələrlə zəngindir. Rayonun təbii sərvətləri, strateji mövqeyi və mədəni irsi onu ölkəmizin seçilən bölgələrindən birinə çevirib. Burada yaşayan insanlar əsrlər boyu təbiətlə sıx bağlı həyat tərzi formalaşdırmış, heyvandarlıq, arıçılıq və digər ənənəvi təsərrüfat sahələri ilə məşğul olmuşlar. Kəlbəcərin yaylaqları, dağ çəmənlikləri və mineral su mənbələri bölgənin gündəlik həyatında mühüm rol oynamışdır. Bu torpağın insanları üçün dağların əzəməti, bulaqların səsi və doğma kəndlərin mənzərəsi sadəcə təbiət gözəlliyi deyil, ailə tarixinin, milli adətlərin və unudulmaz xatirələrin bir parçasıdır.
1993-cü ildə Kəlbəcərin Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilməsi rayon sakinlərinin həyatında ağır və ağrılı bir dövrün başlanğıcı oldu. İnsanlar öz evlərini, təsərrüfatlarını, doğulduqları və böyüdükləri məkanları tərk etmək məcburiyyətində qaldılar. Bir çox ailə qısa müddət ərzində bütün həyatını geridə qoyaraq təhlükəsiz ərazilərə üz tutdu. Doğma evlərin qapıları bağlandı, həyətlərdəki ağaclar sahibsiz qaldı, kəndlərin gündəlik həyatı dayandı. Kəlbəcərlilərin yaddaşında bu hadisələr yalnız məcburi köçkünlük kimi deyil, doğma mühitdən ayrılığın yaratdığı dərin mənəvi ağrı kimi yaşadı.
İşğal illərində yurd həsrəti kəlbəcərlilərin həyatının ayrılmaz hissəsinə çevrildi. İnsanlar yeni yaşayış yerlərində məskunlaşsalar da, doğma torpaqlarını unutmadılar. Ailələrdə Kəlbəcər haqqında xatirələr danışılır, uşaqlara ata-baba yurdlarının gözəlliyi, kəndlərin adları, bulaqların yeri və keçmiş həyatın adətləri haqqında məlumat verilirdi. Yaşlı nəslin yaddaşında qorunan xatirələr gənclər üçün doğma torpağı tanımağın mənəvi vasitəsinə çevrilirdi. Beləliklə, Kəlbəcərdən uzaqda yaşamaq onunla bağlılığı aradan qaldırmadı; əksinə, yurda qayıtmaq istəyini daha da möhkəmləndirdi.
Doğma yurd həsrətinin ən ağır tərəflərindən biri insanın öz keçmişi ilə bağlı məkanlardan uzaq düşməsidir. Uşaqlıqda oynanılan həyət, ailə üzvləri ilə keçirilən bayramlar, məktəbə aparan yol, qonşularla qurulan münasibətlər insan yaddaşında silinməz izlər buraxır. Məcburi köçkünlük bu xatirələri gerçək həyatın gündəlik axınından ayırsa da, onların mənəvi dəyərini azaltmadı. Kəlbəcərlilər üçün geri dönüş arzusu həm öz həyat tarixini yenidən yaşamaq, həm də gələcək nəsillərin doğma torpağı yaxından tanımasına şərait yaratmaq istəyini ifadə edirdi.
2020-ci ildə Vətən müharibəsində Azərbaycanın qazandığı Qələbə ölkənin ərazi bütövlüyünün bərpasına aparan tarixi mərhələni müəyyənləşdirdi. Həmin il noyabrın 10-da imzalanmış üçtərəfli bəyanata uyğun olaraq, noyabrın 25-də Kəlbəcər rayonu Azərbaycana qaytarıldı. Bu hadisə uzun illər yurd həsrəti çəkən insanlar üçün böyük ümid mənbəyinə çevrildi. Kəlbəcərin azad edilməsi yalnız siyasi və hərbi əhəmiyyət daşımırdı; bu, doğma evlərinə qayıtmaq arzusunu illərlə qəlbində yaşadan ailələrin gələcəyə inamını da gücləndirdi.
Kəlbəcərin Azərbaycana qaytarılmasından sonra qarşıda mürəkkəb və genişmiqyaslı vəzifələr dayanırdı. Uzun müddət işğal altında qalan ərazidə yaşayışın bərpası, yolların çəkilməsi, elektrik enerjisi və su təchizatının qurulması, sosial obyektlərin inşası tələb olunurdu. İnsanların geri qayıtması üçün yalnız ərazinin azad edilməsi kifayət etmirdi. Təhlükəsiz yaşayış mühiti, işlək nəqliyyat əlaqələri, məktəblər, səhiyyə xidmətləri və məşğulluq imkanları yaradılmalı idi. Böyük Qayıdışın mahiyyəti də məhz bu zəruri şərtlərin ardıcıl şəkildə təmin olunmasından ibarətdir.
Kəlbəcərin coğrafi xüsusiyyətləri bərpa prosesini xüsusi yanaşma tələb edən bir vəzifəyə çevirir. Dağlıq relyef, sərt qış şəraiti və yüksəklik fərqləri burada tikinti və infrastruktur işlərinin təşkilinə təsir göstərir. Buna baxmayaraq, bölgədə yolların, enerji sistemlərinin və yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması istiqamətində işlər aparılır. Bu layihələr gələcək məskunlaşmanın əsasını yaradır, insanların təhlükəsiz şəkildə hərəkət etməsinə və gündəlik ehtiyaclarını qarşılamasına imkan verir. Hər yeni yol və qurulan obyekt doğma yurda qayıdışın daha real və əlçatan olmasına xidmət edir.
Böyük Qayıdış təkcə insanların əvvəl yaşadıqları əraziyə köçürülməsi deyil, bütöv bir həyat mühitinin yenidən formalaşdırılması prosesidir. Doğma kəndinə və ya şəhərinə qayıdan ailə öz evində yaşamaqla yanaşı, uşaqlarının təhsili, ailəsinin sağlamlığı, iş imkanı və sosial ehtiyaclarının qarşılanması barədə də düşünür. Buna görə də bərpa tədbirlərində yaşayış evləri ilə yanaşı, sosial və iqtisadi infrastrukturun yaradılması mühüm yer tutur. İnsanların bölgədə daimi məskunlaşması üçün rahat yaşayış şəraiti ilə yanaşı, gəlir əldə etmək və cəmiyyətin fəal üzvü olmaq imkanları da təmin edilməlidir.
Kəlbəcərə qayıdışın ən mühüm tərəflərindən biri ailələrin doğma torpaqla yenidən əlaqə qurmasıdır. İllərlə başqa bölgələrdə yaşayan insanlar üçün ata-baba yurduna dönmək keçmişlə bu gün arasında mənəvi körpünün bərpasıdır. Bəziləri uşaqlıq xatirələrini yenidən yaşamaq, bəziləri valideynlərinin danışdığı yerləri öz gözləri ilə görmək, digərləri isə övladlarını doğma torpaqda böyütmək istəyir. Bu arzuların hər biri qayıdışın insani mahiyyətini ortaya qoyur. İnsan öz yurduna qayıdarkən yalnız bir ünvana deyil, ailəsinin tarixində xüsusi yeri olan mənəvi məkana dönür.
Kəlbəcərin təbiəti doğma yurda qayıdan insanların duyğularında xüsusi yer tutur. Dağların təmiz havası, bulaqların sərinliyi, yaylaqların genişliyi və fəsillərin dəyişməsi ilə yaranan mənzərələr bölgənin özünəməxsus simasını formalaşdırır. Bu təbiət yalnız istirahət və turizm üçün imkan yaratmır, həm də yerli əhalinin həyat tərzinə, təsərrüfat fəaliyyətinə və mədəni ənənələrinə təsir göstərir. Kəlbəcərin təbii sərvətlərinin qorunması buna görə də bərpa siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri olmalıdır. Yeni yaşayış məntəqələri və iqtisadi obyektlər yaradılarkən ətraf mühitin mühafizəsinə, su ehtiyatlarının qorunmasına və təbii landşaftın saxlanmasına diqqət yetirilməsi vacibdir.
Rayonun gələcək inkişafında ənənəvi təsərrüfat sahələrinin yenidən canlandırılması da əhəmiyyətli rol oynaya bilər. Kəlbəcərin geniş yaylaq sahələri heyvandarlıq, arıçılıq və digər kənd təsərrüfatı istiqamətlərinin inkişafı üçün imkanlar yaradır. Bu sahələr həm yerli əhalinin məşğulluğuna, həm də bölgədə iqtisadi fəallığın artmasına töhfə verə bilər. Bunun üçün təsərrüfat sahələrinə çıxış yollarının yaxşılaşdırılması, məhsulların daşınması və satışı üçün əlverişli şəraitin yaradılması, sahibkarlıq təşəbbüslərinin dəstəklənməsi vacibdir. Doğma yurda qayıdan insanların öz bilik və bacarıqlarından istifadə etməsi bölgənin iqtisadi həyatının bərpasını sürətləndirə bilər.
Kəlbəcər turizm baxımından da geniş imkanlara malikdir. Möhtəşəm dağ mənzərələri, mineral su ehtiyatları, tarixi abidələr və təbiət guşələri bölgənin gələcəkdə turizm marşrutlarına daxil edilməsinə şərait yarada bilər. Bu istiqamətdə inkişaf yerli xidmət sahələrinin genişlənməsinə, kiçik sahibkarlığın yaranmasına və yeni iş yerlərinin açılmasına kömək edər. Bununla belə, turizm fəaliyyəti planlaşdırılarkən bölgənin ekoloji xüsusiyyətləri və tarixi irsi qorunmalıdır. Kəlbəcərin cəlbediciliyi onun təbiətinin və mədəni sərvətlərinin özünəməxsusluğundan qaynaqlanır.
Böyük Qayıdışın uğurlu həyata keçirilməsində gənc nəslin rolu da xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Kəlbəcərə qayıdan və ya burada yeni həyat quracaq uşaqlar doğma torpağın gələcək sakinləri olmaqla yanaşı, onun inkişafının gələcək iştirakçılarıdır. Onların keyfiyyətli təhsil alması, müasir texnologiyaları mənimsəməsi, idman və mədəniyyət imkanlarından yararlanması bölgənin uzunmüddətli inkişafına təsir göstərəcək. Gənclərin doğma yurdda gələcək görməsi üçün müasir məktəblər, sosial xidmətlər, peşə hazırlığı və məşğulluq imkanları yaradılmalıdır. Bu şərait formalaşdıqca Kəlbəcər yalnız keçmişin xatirələri ilə deyil, yeni nəsillərin arzuları və təşəbbüsləri ilə də yaşayacaq.
Qayıdış prosesində tarixi yaddaşın qorunması da vacibdir. Kəlbəcərin keçmişi, işğal dövründə yaşanan çətinliklər və insanların uzunmüddətli yurd həsrəti gələcək nəsillərə düzgün çatdırılmalıdır. Bu yaddaş yalnız ağrı və itkiləri xatırlatmaq üçün deyil, doğma torpağın dəyərini, sülhün əhəmiyyətini və quruculuğun məsuliyyətini anlamaq üçün də əhəmiyyətlidir. Tarixi abidələrin qorunması, mədəni irsin araşdırılması və yerli ənənələrin yaşadılması Kəlbəcərin özünəməxsus kimliyinin gələcəyə ötürülməsinə kömək edəcək.
Doğma torpağa qayıdışın mənası keçmişdə qalan həyatın olduğu kimi bərpası ilə məhdudlaşmır. İllər ərzində dünya dəyişib, texnologiyalar yenilənib, insanların gündəlik ehtiyacları və yaşayış standartları fərqli xarakter alıb. Buna görə də Kəlbəcərdə qurulan yeni həyat müasir tələblərə uyğun imkanlarla zənginləşdirilməlidir. Rəqəmsal rabitə, keyfiyyətli kommunal xidmətlər, təhlükəsiz yollar, müasir təhsil və səhiyyə infrastrukturu sakinlərin rahatlığına xidmət etməlidir. Tarixi kökləri qorumaqla yeniliyə açıq olmaq bölgənin davamlı inkişafının əsas şərtlərindən biridir.
Kəlbəcərə qayıdan insanların hər biri bu diyarın yenidən dirçəlməsinə öz töhfəsini verə bilər. Müəllim öz bilikləri ilə gələcək nəsli yetişdirə, sahibkar yeni iş yerləri yarada, fermer yerli istehsalı genişləndirə, gənc mütəxəssis müasir texnologiyaların tətbiqinə dəstək ola bilər. Beləliklə, Böyük Qayıdış yalnız dövlətin həyata keçirdiyi bərpa tədbirləri deyil, həm də insanların şəxsi təşəbbüsü, zəhməti və doğma torpağa bağlılığı ilə tamamlanan ümumi prosesdir. Əhalinin bölgənin sosial və iqtisadi həyatında fəal iştirakı Kəlbəcərin gələcək inkişafının mühüm dayaqlarından birinə çevrilə bilər.
Kəlbəcərin yenidən məskunlaşması Azərbaycanın işğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirdiyi geniş bərpa və inkişaf siyasətinin tərkib hissəsidir. Bu prosesin əsas məqsədi insanların öz doğma yurdlarında təhlükəsiz və layiqli həyat sürməsi üçün lazımi şərait yaratmaqdır. Hər bir ailənin qayıdışı, hər bir evin yenidən yaşayış məkanına çevrilməsi, hər bir məktəbdə uşaqların səsinin eşidilməsi bölgənin dirçəlişinin konkret ifadəsidir. Qayıdışın miqyası yalnız köç edən insanların sayı ilə deyil, yaradılan yaşayış şəraitinin keyfiyyəti və bölgədə formalaşan davamlı həyatla ölçülür.
Bu gün Kəlbəcərin adı həm keçmişdə yaşanan ağır sınaqları, həm də gələcəyə yönələn ümidləri ifadə edir. Uzun illər həsrətlə gözlənilən doğma yurda dönüş insanların yaddaşında dərin iz buraxan tarixi hadisədir. Dağların qoynunda yenidən qurulan evlər, bərpa olunan yollar və canlanan yaşayış məntəqələri bölgənin yeni mərhələyə qədəm qoyduğunu göstərir. Qarşıda görüləsi işlər çox olsa da, hər bir quruculuq addımı Kəlbəcərin həyat ritminin bərpasına və gələcək nəsillər üçün möhkəm zəmin yaradılmasına xidmət edir.
Doğma yurdun ətri insan üçün heç vaxt unudulmur. Kəlbəcərdən uzaqda yaşayan insanların qəlbində qoruduğu bu hiss indi gerçək qayıdışla yeni məna qazanır. Bir zamanlar yalnız xatirələrdə canlanan yollar, dağlar və bulaqlar yenidən gündəlik həyatın bir hissəsinə çevrilməkdədir. Kəlbəcərin dirçəlişi doğma torpağa bağlılığın, milli yaddaşın və gələcəyə inamın bir araya gəldiyi prosesdir. Böyük Qayıdışın hər mərhələsi bu qədim diyarın yenidən insanların gülüşü, zəhməti və arzuları ilə dolmasına, Kəlbəcərin Azərbaycan həyatında özünəməxsus yerini daha da möhkəmləndirməsinə xidmət edir.
Zeynəb Əliyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı



