
Azərbaycanın müasir tarixində Kəlbəcərin 25 noyabr 2020-ci ildə geri qaytarılması hərbi-siyasi proseslərin qarşılıqlı əlaqəsini göstərən mühüm hadisədir. Bu hadisənin fərqləndirici cəhəti ondan ibarət idi ki, Kəlbəcər rayonu Vətən müharibəsində qazanılmış hərbi üstünlük və 10 noyabr tarixli üçtərəfli Bəyanat əsasında Azərbaycana təhvil verildi. Şəhərin birbaşa döyüş əməliyyatları ilə alınmaması həmin nəticənin arxasında dayanan hərbi qələbənin əhəmiyyətini azaltmır. Əksinə, bu nümunə göstərir ki, müdafiə qabiliyyəti, siyasi iradə və diplomatik fəaliyyət bir-birini tamamladıqda ölkə öz strateji məqsədlərinə daha geniş imkanlarla nail ola bilər.
Kəlbəcərin qaytarılması məsələsini anlamaq üçün ilk növbədə bölgənin tarixi vəziyyətinə nəzər salmaq lazımdır. Rayon 1993-cü ildə Ermənistan silahlı qüvvələri tərəfindən işğal edilmiş, dinc sakinlər öz yurdlarından didərgin düşmüşdülər. Kəlbəcərin işğalı yalnız yerli əhalinin həyatını dəyişmədi, həm də Azərbaycanın təhlükəsizliyi, regional nəqliyyat əlaqələri və ərazi bütövlüyü baxımından ciddi problemlər yaratdı. Uzun illər ərzində ölkəmiz bu vəziyyətin aradan qaldırılması üçün beynəlxalq hüquqa əsaslanan mövqeyini müdafiə etdi, münaqişənin həlli ilə bağlı diplomatik səylər göstərdi və ordunun döyüş hazırlığını gücləndirdi.
Beynəlxalq münasibətlərdə diplomatiyanın təsir gücü çox vaxt dövlətin malik olduğu siyasi, iqtisadi və hərbi imkanlarla sıx bağlı olur. Diplomatik danışıqların uğurlu nəticə verməsi üçün dövlətin mövqeyi ardıcıl, əsaslandırılmış və milli maraqlara uyğun olmalıdır. Azərbaycan uzun illər ərzində ərazi bütövlüyünün bərpasını əsas məqsəd kimi müəyyənləşdirdi. Ölkəmiz beynəlxalq platformalarda öz hüquqi mövqeyini açıqladı, işğalın yaratdığı humanitar nəticələri diqqətə çatdırdı və regional təhlükəsizlik məsələlərinə dair mövqeyini ifadə etdi. Eyni zamanda, iqtisadi və hərbi potensialın gücləndirilməsi dövlətin qərarvermə imkanlarını genişləndirdi.
2020-ci ilin payızında baş verən Vətən müharibəsi regiondakı hərbi-siyasi reallıqları əsaslı şəkildə dəyişdirdi. Azərbaycan Ordusunun əməliyyatlar zamanı əldə etdiyi uğurlar işğal altında olan ərazilərin gələcək statusu ilə bağlı vəziyyətə birbaşa təsir göstərdi. Hərbi əməliyyatların nəticələri danışıqlar prosesində yeni şərait yaratdı və əvvəllər həll olunmamış məsələlərin konkret razılaşmalar çərçivəsində gündəmə gəlməsinə imkan verdi. Bu baxımdan Kəlbəcərin Azərbaycana qaytarılması döyüş meydanında əldə edilən nəticələrin siyasi mexanizmlər vasitəsilə rəsmiləşdirilməsinin əhəmiyyətli nümunəsidir.
10 noyabr 2020-ci il tarixli üçtərəfli Bəyanat əsasında Kəlbəcər rayonunun Azərbaycana təhvil verilməsi nəzərdə tutuldu. İlkin razılaşmaya görə, rayonun qaytarılması noyabrın 15-dək həyata keçirilməli idi, sonradan Ermənistan tərəfinin müraciəti nəzərə alınaraq müddət noyabrın 25-dək uzadıldı. Həmin tarixdə Kəlbəcər Azərbaycanın nəzarətinə keçdi. Beləliklə, bölgədə yeni mərhələ başlandı və dövlətimizin ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində mühüm nəticə əldə olundu.
Kəlbəcərin döyüşsüz təhvil alınması ifadəsi hadisənin konkret xüsusiyyətini əks etdirir: şəhərin və rayonun qaytarılması zamanı onun uğrunda ayrıca genişmiqyaslı döyüş aparılmadı. Lakin bu nəticəni hərbi amildən ayrı təsəvvür etmək düzgün olmazdı. Kəlbəcərin qaytarılmasına gətirib çıxaran siyasi şərait Vətən müharibəsində yaranmış yeni reallıqlarla birbaşa bağlı idi. Deməli, burada söhbət hərbi gücdən imtina edilməsindən deyil, əldə edilmiş üstünlüyün diplomatik razılaşma çərçivəsində əraziyə nəzarətin bərpasına çevrilməsindən gedir. Münaqişələrin həllində hərbi və siyasi vasitələrin bu cür qarşılıqlı təsiri dövlətlərin strateji planlaşdırması baxımından mühüm təcrübədir.
Kəlbəcərin qaytarılmasının humanitar əhəmiyyəti də böyük idi. Rayonun sakinləri uzun illər öz evlərindən uzaqda yaşamağa məcbur olmuş, doğma kəndlərini, təsərrüfatlarını və ailə xatirələri ilə bağlı məkanları itirmişdilər. Ərazinin Azərbaycana qaytarılması onların geri dönüşü üçün hüquqi və siyasi imkan yaratdı. Bununla yanaşı, faktiki qayıdışın təmin edilməsi üçün təhlükəsizlik, infrastruktur, yaşayış evləri və sosial xidmətlərlə bağlı çoxsaylı məsələlərin həlli zəruri idi. Buna görə də ərazinin təhvil alınması mühüm mərhələ olsa da, insanların normal həyata qayıtması uzunmüddətli bərpa və quruculuq tədbirlərini tələb edir.
Kəlbəcər hadisəsi diplomatik fəaliyyətin nəticələrini qiymətləndirərkən yalnız razılaşmanın imzalanmasına deyil, onun icrasına da diqqət yetirilməli olduğunu göstərir. Əldə olunan razılaşmaların davamlı nəticə verməsi üçün tərəflərin öhdəliklərinin yerinə yetirilməsi, təhlükəsizlik mexanizmlərinin işləməsi və bölgədə sabitliyin qorunması vacibdir. Azərbaycan üçün əsas məqsəd yalnız ərazi üzərində nəzarəti bərpa etmək deyil, eyni zamanda həmin ərazidə təhlükəsiz yaşayışı, iqtisadi fəaliyyəti və davamlı inkişafı təmin etməkdir. Bu səbəbdən Kəlbəcərin qaytarılmasından sonrakı mərhələ də dövlət siyasətinin mühüm istiqaməti olaraq qalır.
Diplomatiyanın digər mühüm tərəfi milli maraqların beynəlxalq hüquq çərçivəsində müdafiəsidir. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünün bərpasını suveren hüququ kimi əsaslandırırdı. Kəlbəcərin Azərbaycana qaytarılması həmin mövqenin reallaşması baxımından əhəmiyyətli nəticə oldu. Bu hadisə onu da göstərdi ki, beynəlxalq münasibətlərdə ardıcıl siyasi xətt, daxili sabitlik və dövlət institutlarının fəaliyyəti ölkənin mövqeyinin möhkəmləndirilməsinə kömək edir. Bununla belə, hər bir diplomatik nəticənin dayanıqlılığı sonrakı siyasi qərarlardan, regional əməkdaşlıqdan və sülhün qorunmasına yönəlmiş addımlardan da asılıdır.
Kəlbəcərin coğrafi mövqeyi onun regional təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyətini artırır. Dağlıq relyef, nəqliyyat yolları və sərhədyanı yerləşmə bölgənin infrastruktur planlaşdırılmasında xüsusi yanaşma tələb edir. Ərazinin qaytarılmasından sonra yolların çəkilməsi, enerji sistemlərinin qurulması və yaşayış məntəqələrinin bərpası həm daxili əlaqələrin genişləndirilməsi, həm də uzunmüddətli sabitliyin möhkəmləndirilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Bu layihələr dövlətin suveren ərazilərində sosial-iqtisadi fəaliyyətin bərpasına və əhalinin doğma yurdlarına qayıtmasına xidmət edir.
Kəlbəcər nümunəsi münaqişədən sonrakı dövrdə diplomatiyanın qarşısında duran vəzifələri də aydın göstərir. Ərazi üzərində nəzarətin bərpası ilə yanaşı, humanitar problemlərin həlli, mina təhlükəsinin aradan qaldırılması, tarixi irsin qorunması və sakinlərin məskunlaşması kimi məsələlər xüsusi diqqət tələb edir. Davamlı sülh yalnız hərbi əməliyyatların dayanması ilə ölçülmür; onun möhkəmlənməsi üçün qarşılıqlı öhdəliklərə əməl olunması, təhlükəsizlik risklərinin azaldılması və normal əlaqələrin qurulması vacibdir. Azərbaycan üçün Kəlbəcərin dirçəlişi məhz bu geniş vəzifələrin tərkib hissəsidir.
25 noyabr 2020-ci il tarixində baş verən hadisə Azərbaycan dövlətinin hərbi-siyasi məqsədlərinin uzlaşdırılmasının mühüm nümunəsi kimi qiymətləndirilə bilər. Kəlbəcərin döyüş əməliyyatları aparılmadan Azərbaycana təhvil verilməsi insan itkilərinin qarşısının alınması baxımından da əhəmiyyətli idi. Bu nəticə Vətən müharibəsində qazanılmış üstünlüyün siyasi razılaşma vasitəsilə konkret ərazi nəticəsinə çevrilməsi ilə mümkün oldu. Ona görə də Kəlbəcərin qaytarılması nə yalnız diplomatik hadisə, nə də yalnız hərbi qələbənin nəticəsidir; bu, hərbi uğur, siyasi iradə və razılaşma mexanizmlərinin qarşılıqlı təsirinin nəticəsidir.
Bu gün Kəlbəcərdə həyata keçirilən bərpa işləri həmin tarixi qərarın davam edən nəticələrini əks etdirir. Yeni infrastrukturun yaradılması, iqtisadi imkanların qiymətləndirilməsi, tarixi abidələrin qorunması və əhalinin qayıdışı ərazinin Azərbaycana qaytarılmasının real məzmununu tamamlayır. Dövlətin məqsədi azad edilmiş torpaqlarda yalnız əvvəlki həyat şəraitini bərpa etmək deyil, eyni zamanda müasir standartlara uyğun yaşayış və inkişaf imkanları yaratmaqdır.
Kəlbəcərin qaytarılması Azərbaycan tarixində diplomatiyanın hərbi-siyasi reallıqlarla birləşərək nəticə verdiyi mühüm hadisələrdən biri kimi qalacaq. Bu tarix dövlətin milli maraqlarını ardıcıl müdafiə etməsinin, əldə olunan imkanlardan səmərəli istifadə etməsinin və azad edilmiş torpaqlarda yeni həyat qurmaq əzminin göstəricisidir. 25 noyabrın mənası həm də ondadır ki, Kəlbəcərin gələcəyi artıq işğalın nəticələri ilə deyil, bərpa, inkişaf və doğma yurda qayıdış məqsədləri ilə müəyyənləşir.
Ramiz Mahmudov,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı



