Azərbaycan tarixində ağır və faciəli izburaxmışhadisələrdən biri 31 Mart – AzərbaycanlılarınSoyqırımı Günüdür. Bu tarix yalnız matəm və xatirəgünükimi deyil, həm də azərbaycanlılaraqarşı uzunmüddət ərzində həyatakeçirilmiş sistemli etniktəmizləmə vəqırğın siyasətinin rəmzikimiqiymətləndirilir. 1998-ci ildənetibarən dövlətsəviyyəsində qeydedilən bu gün milli tariximizinağrılısəhifələrinin araşdırılması, eynizamanda buhəqiqətlərin dünyaictimaiyyətinə çatdırılmasıbaxımındanböyük əhəmiyyət daşıyır.
XIX əsrin əvvəllərindən etibarənCənubi Qafqazregionunda baş verənsiyasi və geosiyasidəyişikliklərəhalinin etnik vədemoqrafik tərkibinə cidditəsirgöstərmişdir. Çar Rusiyasınınhəyata keçirdiyiköçürmə siyasətinəticəsində erməniəhalisininAzərbaycan torpaqlarınayerləşdirilməsi gələcəkdə başverəcəkqarşıdurmaların əsasını qoymuşdur. Bu prosesfonunda formalaşan vəideoloji xarakter daşıyan“BöyükErmənistan” ideyası regiondaetnikmünaqişələrin əsassəbəblərindən birinə çevrilmişdir. Buideyanın həyata keçirilməsi məqsədiləermənimillətçi dairələri müxtəlifdövrlərdə azərbaycanlılaraqarşızorakılıq, deportasiya və kütləviqırğınlartörətmişdir. 1905–1907-ci illərdə baş verən hadisələrvə xüsusilə1918-ci ilin mart-aprel qırğınlarıhəminsiyasətin ən qanlınümunələrindən biri kimitarixədüşmüşdür.
1918-ci ilin mart-aprel aylarında BakıSovetininrəhbərliyi altında fəaliyyətgöstərən daşnak-bolşeviksilahlıbirləşmələri tərəfindənazərbaycanlılara qarşıgenişmiqyaslıqırğınlar törədilmişdir. Qısamüddətərzində Bakı şəhərində vəətraf ərazilərdə, həmçininŞamaxı, Quba, Qarabağ, Zəngəzur vəİrəvanquberniyasında on minlərləgünahsız insan etnik vədinimənsubiyyətinə görə amansızlıqlaqətləyetirilmişdir. Bu hadisələrsadəcə hərbi toqquşmalardeyil, mülkiəhaliyə qarşı planlı şəkildəhəyatakeçirilmiş soyqırımı siyasəti idi. Yaşayışməntəqələrinin dağıdılması, məscidlərin, məktəblərinvə digərmədəni irs nümunələrinin məhvedilməsi, qadın və uşaqlara qarşıtörədilən qəddarlıq bufaciəninmiqyasını daha daağırlaşdırmışdır.
Araşdırmalar göstərir ki, 1918-ci ilinmart hadisələriyalnız Bakı iləməhdudlaşmamış, Azərbaycanınmüxtəlif bölgələriniəhatə etmişdir. Şamaxı qəzasındaonminlərlə insan öldürülmüş, yüzlərləkənddağıdılmışdır. Quba qəzasındaminlərlə dinc sakinqətlə yetirilmiş, 122 kənd tamamilə yerlə-yeksanedilmişdir. İrəvanquberniyasında yüzlərləyaşayışməntəqəsi məhv edilmiş, onminlərlə azərbaycanlıqətlə yetirilmişvə ya öz doğma torpaqlarındandidərgindüşmüşdür. Zəngəzur vəQarabağ bölgələrində dəetniktəmizləmə siyasəti nəticəsindəkəndlər dağıdılmış, əhali kütləvişəkildə qətlə yetirilmişdir. Bufaktlarsübut edir ki, 1918-ci ilhadisələri təkcə lokalxarakterdaşımamış, geniş coğrafiyanıəhatə edən sistemlisoyqırımısiyasətinin tərkib hissəsi olmuşdur.
Uzun müddət ərzində bu hadisələrəobyektiv siyasi vəhüquqi qiymətverilməmiş, xüsusilə sovetdövründətarixi faktların üzəri ört-basdır edilmişdir. YalnızAzərbaycanmüstəqilliyini bərpa etdikdən sonrabuistiqamətdə ardıcıl dövlət siyasətihəyata keçirilməyəbaşlanmışdır.
Ümummilli Lider Heydər Əliyevin1998-ci il 26 marttarixində imzaladığı“Azərbaycanlılarınsoyqırımıhaqqında” Fərman busahədə mühüm dönüşnöqtəsiolmuşdur. Həmin fərmanaəsasən 31 mart rəsmiolaraqAzərbaycanlıların SoyqırımıGünü elan edilmiş, hadisələrinaraşdırılması və təbliğiistiqamətindəmühüm addımlaratılmışdır. Cənab PrezidentİlhamƏliyevin rəhbərliyi ilə bu siyasətdaha da inkişafetdirilmiş, yeni elmitədqiqatlar aparılmış və Qubadaaşkaredilən kütləvi məzarlıq kimi mühümfaktlarbeynəlxalq ictimaiyyətə təqdimolunmuşdur. QubaSoyqırımı MemorialKompleksinin yaradılması isəbufaciənin yaddaşlarda yaşadılmasıvə gələcək nəsillərəçatdırılmasıbaxımından xüsusi əhəmiyyət kəsbedir.
Müasir dövrdə əsas məqsədlərdənbiri Azərbaycanhəqiqətlərinin dünyaictimaiyyətinə doğru vəobyektivşəkildə çatdırılmasıdır. Buistiqamətdə dövlətqurumları iləyanaşı, diaspor təşkilatları, alimlərvəvətəndaş cəmiyyəti institutlarımühüm rol oynayırlar. Tarixi faktlarınsənədlər və sübutlar əsasındatəqdimedilməsi, saxta məlumatlarınqarşısının alınması və buhadisələrəbeynəlxalq hüquq çərçivəsindəlazımisiyasi-hüquqi qiymətinverilməsi istiqamətindəfəaliyyətdavam etdirilməlidir. Bu, həm tarixiədalətinbərpası, həm də gələcəkdəbelə faciələrintəkrarlanmamasıbaxımından böyük əhəmiyyət daşıyır.
31 Mart – Azərbaycanlıların SoyqırımıGünüxalqımızın tarixində silinməz izqoymuş faciələrinümumi ifadəsidir. Bu tarix yalnız keçmişixatırlamaqdeyil, həm də tarixihəqiqətləri qorumaq və onlarıgələcəknəsillərə ötürmək missiyasını daşıyır. Qarşıdaduran əsas vəzifə soyqırımıhəqiqətlərinin beynəlxalqmiqyasdatanıdılmasına nail olmaq, ona siyasi-hüquqiqiymət verilməsini təminetmək və milli yaddaşıdaimyaşatmaqdır. Bu isə soyqırımıqurbanlarının xatirəsinəgöstərilən ənböyük ehtiram hesab olunur.
Gülər Sultanzadə,
YAP Yasamal rayon təşkilatının fəalı
