Müasir beynəlxalq münasibətlər sistemi dərin transformasiya mərhələsindən keçir. Geosiyasi rəqabətin güclənməsi, regional münaqişələrin uzanması, beynəlxalq hüququn tətbiqində müşahidə edilən ziddiyyətlər, enerji və nəqliyyat təhlükəsizliyi, rəqəmsal texnologiyaların sürətli inkişafı dövlətlər qarşısında yeni vəzifələr müəyyənləşdirir. Belə bir şəraitdə ölkələrin beynəlxalq nüfuzu onların iqtisadi və hərbi imkanları ilə yanaşı, müxtəlif siyasi mövqeləri yaxınlaşdırmaq, qarşılıqlı etimad yaratmaq və ortaq maraqlar əsasında əməkdaşlıq qurmaq bacarığı ilə də ölçülür. 2026-cı il oktyabrın 15-də Bakıda keçirilən Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirənin (AQEM) 7-ci Zirvə Görüşü məhz bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Prezident İlham Əliyevin zirvə görüşündəki çıxışı Azərbaycanın xarici siyasət prioritetlərini, beynəlxalq hüquqa münasibətini, regional təhlükəsizliklə bağlı mövqeyini və çoxtərəfli diplomatiyanın inkişafına verdiyi əhəmiyyəti nümayiş etdirdi. Eyni zamanda, tədbir Azərbaycanın Asiya ilə Avropa arasında siyasi, iqtisadi və nəqliyyat əlaqələrinin genişləndirilməsindəki rolunu yenidən gündəmə gətirdi. Zirvənin əhəmiyyətini qiymətləndirərkən onu diplomatik təqvimdə növbəti beynəlxalq tədbir kimi nəzərdən keçirmək kifayət etmir. Əsas məsələ bu platformanın hansı siyasi məqsədlərə xidmət etməsi, Azərbaycanın sədrliyi dövründə hansı istiqamətlərdə irəliləyiş əldə olunması və qəbul edilən qərarların gələcək əməkdaşlığa necə təsir göstərə biləcəyidir.Asiyada Qarşılıqlı Fəaliyyət və Etimad Tədbirləri üzrə Müşavirə 1992-ci ildə irəli sürülmüş təşəbbüs əsasında formalaşıb. Təşkilatın əsas məqsədi Asiyada sülhün, təhlükəsizliyin və sabitliyin möhkəmləndirilməsi, dövlətlər arasında dialoqun inkişafı və qarşılıqlı etimadın artırılmasıdır. Onun fəaliyyət fəlsəfəsi müxtəlif siyasi sistemlərə, tarixi təcrübələrə və milli maraqlara malik ölkələrin ortaq problemlərin həlli üçün bir araya gəlməsinə əsaslanır. Asiya qitəsi dünyanın ən böyük iqtisadiyyatlarını, mühüm enerji istehsalçılarını, strateji nəqliyyat marşrutlarını və sürətlə inkişaf edən texnoloji mərkəzlərini birləşdirir. Bununla yanaşı, regionda sərhəd mübahisələri, silahlı qarşıdurmalar, su və enerji resursları uğrunda rəqabət, terrorizm, kibertəhlükəsizlik və iqtisadi asılılıqlardan irəli gələn risklər də mövcuddur. Belə mürəkkəb şəraitdə etimadın yaradılması dövlətlərin təhlükəsizlik maraqlarının uzlaşdırılması üçün vacib vasitəyə çevrilir.AQEM-in digər beynəlxalq təşkilatlardan fərqli cəhəti onun geniş coğrafiyada müxtəlif maraqları təmsil edən ölkələri ortaq dialoq müstəvisində birləşdirməsidir. Burada əsas məsələ bütün iştirakçıların eyni siyasi mövqeyə gəlməsi deyil, fikir ayrılıqlarının idarəolunan formada müzakirəsi və qarşılıqlı fayda verən əməkdaşlıq istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsidir.2022-ci ildə Astanada keçirilmiş 6-cı Zirvə Görüşündə AQEM-in tamhüquqlu beynəlxalq təşkilata çevrilməsi istiqamətində transformasiya prosesi dəstəklənmişdi. 2026-cı ildə Bakıda keçirilən 7-ci Zirvə Görüşü bu institusional inkişaf xəttinin davam etdirilməsi baxımından mühüm mərhələ oldu. Təşkilatın hüquqi əsaslarının möhkəmləndirilməsi, fəaliyyət imkanlarının genişləndirilməsi və beynəlxalq əməkdaşlıqda daha təsirli mövqeyə sahib olması məsələləri yenidən ön plana çıxdı. Bu kontekstdə Azərbaycanın sədrliyinin əhəmiyyəti onun tədbirə ev sahibliyi etməsindən daha geniş məna daşıyır. Sədr ölkə təşkilatın gündəliyinin formalaşdırılmasına, iştirakçılar arasında əlaqələrin dərinləşdirilməsinə və qəbul edilən təşəbbüslərin praktiki nəticələrə çevrilməsinə töhfə verə bilər. Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə də əldə edilmiş diplomatik dəstəyi davamlı institusional nəticələrlə möhkəmləndirməkdir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında diqqət çəkən əsas istiqamətlərdən biri dövlətlərin suverenliyinə, ərazi bütövlüyünə və beynəlxalq hüququn ardıcıl tətbiqinə münasibət idi. Dövlət başçısı Azərbaycanın müstəqil xarici siyasətinin suveren bərabərlik, daxili işlərə qarışmamaq, dövlətlərin ərazi bütövlüyü və suverenliyinə hörmət prinsiplərinə əsaslandığını vurğuladı. Bu mövzunun beynəlxalq auditoriya qarşısında səsləndirilməsi təsadüfi deyil. Müasir dünyada beynəlxalq hüququn ümumi prinsipləri qəbul edilsə də, onların konkret münaqişələrə tətbiqi zamanı siyasi maraqların və güc amilinin təsiri hiss olunur.Müxtəlif böhranlara fərqli yanaşmalar beynəlxalq institutların nüfuzuna, dövlətlərin həmin institutlara inamına və kollektiv təhlükəsizlik mexanizmlərinin səmərəliliyinə təsir göstərir.
Azərbaycanın təcrübəsi bu problemin milli təhlükəsizlik baxımından nə qədər ciddi nəticələr doğura biləcəyini göstərir.Prezident çıxışında ölkəmizin ərazilərinin uzun müddət işğal altında qalmasını, BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi dörd qətnamənin icrasının təmin olunmamasını və münaqişənin həlli üçün yaradılmış beynəlxalq mexanizmlərin nəticəsizliyini xatırlatdı. Bu faktlar Azərbaycan diplomatiyasının əsas arqumentlərindən birini təşkil edir: beynəlxalq hüquq normalarının mövcudluğu vacibdir, lakin onların icrasını təmin edən siyasi iradə və təsirli mexanizmlər olmadıqda hüquqi qərarların praktiki nəticəsi zəifləyir. Burada mühüm bir analitik məqam var. Beynəlxalq münasibətlərdə hüquqi norma ilə siyasi reallıq arasındakı məsafə nə qədər böyük olarsa, dövlətlərin çoxtərəfli institutlara etimadı da bir o qədər sarsıla bilər. BMT Təhlükəsizlik Şurasının qərarlarının icrası, münaqişələrin qarşısının alınması və beynəlxalq vasitəçilik mexanizmlərinin nəticəliliyi bu baxımdan qlobal idarəetmənin əsas problemləri sırasındadır. Bununla belə, beynəlxalq hüququn səmərəliliyini qiymətləndirər–kən hüquqi normaların özünü onların icrasındakı siyasi çətinliklərdən fərqləndirmək lazımdır. Problemin mahiyyəti hüququn əhəmiyyətini azaltmaqda deyil, qəbul edilmiş qərarların icrasını daha ardıcıl və təsirli etməkdədir. Azərbaycanın mövqeyi də bu kontekstdə qiymətləndirilməlidir. Dövlətlərin suverenliyi və ərazi bütövlüyü prinsiplərinin müdafiəsi beynəlxalq münasibətlərdə sabitliyin qorunması üçün fundamental əhəmiyyət daşıyır. Bu prinsiplərin ayrı-ayrı ölkələrə münasibətdə fərqli tətbiq edilməsi isə etimad mühitinə zərər vurur. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpası ilə bağlı məsələlərə geniş yer verilməsi ölkəmizin beynəlxalq münasibətlər sisteminə baxışını anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir. Azərbaycan təxminən otuz il ərzində ərazilərinin işğalı, məcburi köçkünlük, dağıdılmış yaşayış məntəqələri və münaqişənin həllində müşahidə edilən uzunmüddətli durğunluqla üzləşdi. 2020-ci ilVətən müharibəsi və 2023-cü ilin sentyabrında həyata keçirilən tədbirlər nəticəsində ölkənin ərazi bütövlüyü və suverenliyi bərpa edildi. Bu proses Azərbaycanın təhlükəsizlik siyasətində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Lakin münaqişədən sonrakı mərhələnin mahiyyəti hərbi nəticələrin qorunması ilə məhdudlaşmır. Əsas vəzifə dayanıqlı sülhün qurulması, sərhədlərin təhlükəsizliyinin təmin edilməsi, kommunikasiyaların açılması, iqtisadi əlaqələrin genişləndirilməsi və gələcək qarşıdurmaların qarşısının alınmasıdır. Prezidentin çıxışında Azərbaycanın müharibədən sonra Ermənistana sülh təklif etməsi və regionda sülhün hələ də həssas olduğunu vurğulaması diqqət çəkir. Bu yanaşma göstərir ki, hərbi-siyasi nəticələrin uzunmüddətli sabitliyə çevrilməsi ayrıca siyasi və diplomatik fəaliyyət tələb edir. Dünya təcrübəsi də göstərir ki, münaqişənin hərbi mərhələsinin başa çatması ilə dayanıqlı sülhün yaranması eyni proses deyil. Müharibədən sonrakı münasibətlərin normallaşması üçün siyasi razılaşmalar, təhlükəsizlik təminatları, qarşılıqlı öhdəliklər və iqtisadi əməkdaşlıq imkanları vacibdir. Avropada İkinci Dünya müharibəsindən sonra Fransa ilə Almaniya arasında qurulan əməkdaşlıq bu baxımdan tez-tez nümunə kimi göstərilir. Uzunmüddətli rəqabət və müharibələrdən sonra iqtisadi inteqrasiya, institusional əməkdaşlıq və ortaq maraqların formalaşdırılması münasibətlərin dəyişməsinə imkan yaratdı. Bu tarixi təcrübəni Cənubi Qafqaza olduğu kimi köçürmək mümkün deyil. Regionun siyasi, tarixi və təhlükəsizlik reallıqları fərqlidir. Bununla belə, həmin təcrübədən çıxan ümumi nəticə aktualdır: dayanıqlı sülh üçün siyasi iradə ilə yanaşı, əməkdaşlığı təşviq edən real mexanizmlər də yaradılmalıdır. Azərbaycan-Ermənistan münasibətlərində gələcək irəliləyişin qiymətləndirilməsi də bu meyarlar əsasında aparılmalıdır. Siyasi bəyanatlar mühüm başlanğıc ola bilər, lakin sülhün davamlılığı tərəflərin razılaşmalara əməl etməsi, sərhəd təhlükəsizliyinin təmin olunması və iqtisadi əlaqələrin inkişafı ilə müəyyənləşəcək. Bakıda keçirilən AQEM Zirvəsində bu mövzunun beynəlxalq auditoriyanın diqqətinə çatdırılması Azərbaycanın regional sülh gündəliyini daha geniş çoxtərəfli diplomatiya çərçivəsində təqdim etməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Prezident İlham Əliyevin çıxışında Azərbaycanın Asiya ilə Avropanın qovşağında yerləşməsi və Avrasiya məkanında körpü rolunun güclənməsi ayrıca vurğulandı. Bu fikir Azərbaycanın geosiyasi mövqeyinin iqtisadi və nəqliyyat imkanlarına çevrilməsi strategiyasının əsas istiqamətlərindən birini ifadə edir.
Qlobal iqtisadiyyatda nəqliyyat marşrutlarının şaxələndirilməsi, təchizat zəncirlərinin dayanıqlığı və enerji təhlükəsizliyi getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanır. Geosiyasi gərginliklər, ticarət məhdudiyyətləri və ənənəvi marşrutlarda yaranan risklər dövlətləri alternativ yollar axtarmağa sövq edir. Belə şəraitdə Xəzər dənizi üzərindən keçən və Mərkəzi Asiyanı Cənubi Qafqaz vasitəsilə Avropa ilə birləşdirən marşrutlar yeni strateji əhəmiyyət kəsb edir. Azərbaycanın üstünlüyü onun əlverişli coğrafi mövqeyi ilə məhdudlaşmır. Dəmir yolları, avtomobil yolları, liman infrastrukturu, enerji kəmərləri və logistika imkanları bu mövqeyi praktiki iqtisadi resursa çevirmək üçün əsas yaradır. Lakin coğrafi mövqenin özlüyündə iqtisadi üstünlük yaratmadığını da nəzərə almaq lazımdır. Nəqliyyat dəhlizlərinin rəqabət qabiliyyəti daşınma xərclərindən, sərhəd prosedurlarının səmərəliliyindən, infrastrukturun ötürücülük qabiliyyətindən, rəqəmsal gömrük sistemlərindən və marşrut boyunca yerləşən ölkələrin koordinasiyasından asılıdır. Bu baxımdan Azərbaycanın qarşısında duran vəzifə tranzit ölkə statusunu daha yüksək əlavə dəyər yaradan logistika, sənaye və xidmət mərkəzinə çevirməkdir. Yük axınlarının artması ilə yanaşı, emal müəssisələrinin, logistika terminallarının, rəqəmsal xidmətlərin və ixrac imkanlarının inkişafı da strateji məqsədlər sırasında olmalıdır. Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin zirvə görüşündə səsləndirdiyi fikirlər bu istiqamətin regional əhəmiyyətini təsdiqləyir. O, Azərbaycanla Qazaxıstan arasında Transxəzər fiber-optik xəttinin inkişafını, Xəzər Yaşıl Enerji Dəhlizini və Qazaxıstan neftinin Bakı–Tbilisi–Ceyhan boru kəməri vasitəsilə nəqlinin artırılması perspektivlərini diqqətə çatdırdı. Bu təşəbbüslər bir-biri ilə əlaqəli strateji xəttin tərkib hissəsidir. Nəqliyyat dəhlizləri fiziki malların hərəkətini təmin edirsə, fiber-optik xətlər məlumat axınlarını sürətləndirir, enerji bağlantıları isə regional elektrik bazarlarının inteqrasiyasına şərait yaradır. Beləliklə, Avrasiya əməkdaşlığı ənənəvi yükdaşımalarından rəqəmsal və enerji infrastrukturlarını birləşdirən daha mürəkkəb sistemə doğru inkişaf edir.Azərbaycan üçün bu, həm iqtisadiyyatın şaxələndirilməsi, həm də beynəlxalq tərəfdaşlıqların möhkəmləndirilməsi baxımından mühüm imkandır. Eyni zamanda, marşrutların təhlükəsizliyi, ekoloji davamlılıq, texniki uyğunluq və investisiya risklərinin idarə olunması kimi məsələlər də diqqət mərkəzində saxlanılmalıdır. XXI əsrdə dövlətlərin rəqabət qabiliyyəti təbii sərvətlər və ənənəvi istehsal imkanları ilə yanaşı, texnoloji yenilikləri mənimsəmək, məlumat infrastrukturlarını inkişaf etdirmək və aşağıkarbonlu iqtisadiyyata keçidi sürətləndirmək bacarığından da asılıdır. Bakıda keçirilən AQEM Zirvəsində nəqliyyat, rəqəmsallaşma, ətraf mühit, turizm, təhsil və elm sahələrində əməkdaşlığın inkişafına verilən önəm bu baxımdan diqqətəlayiqdir. Prezident İlham Əliyev Azərbaycanın sədrliyi dövründə təşkilatın fəaliyyətinin bu istiqamətlərdə genişləndirildiyini qeyd etdi. Rəqəmsal infrastrukturun inkişafı dövlətlər arasında məlumat mübadiləsinin sürətlənməsinə, ticarət əməliyyatlarının sadələşdirilməsinə, elmi əməkdaşlığın genişlənməsinə və dövlət xidmətlərinin təkmilləşdirilməsinə imkan yaradır. Transxəzər fiber-optik bağlantısı kimi layihələr Avrasiya məkanında rəqəmsal əlaqələrin güclənməsi baxımından əhəmiyyətlidir. Bununla belə, rəqəmsallaşma yalnız texniki infrastrukturun qurulması ilə yekunlaşmır. Kibertəhlükəsizlik, məlumatların qorunması, rəqəmsal savadlılıq, texnoloji standartların uyğunlaşdırılması və ölkələr arasında rəqəmsal imkan fərqlərinin azaldılması da vacibdir. Əks halda, yeni texnologiyalar əməkdaşlığı genişləndirməklə yanaşı, əlavə asılılıqlar və təhlükəsizlik riskləri də yarada bilər.Yaşıl enerji istiqamətində əməkdaşlıq da oxşar strateji məntiqə əsaslanır. Bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafı, elektrik şəbəkələrinin əlaqələndirilməsi və enerji təchizatının şaxələndirilməsi həm iqlim dəyişmələri ilə mübarizə, həm də iqtisadi təhlükəsizlik baxımından əhəmiyyətlidir. Azərbaycanın enerji sahəsindəki mövqeyi ənənəvi enerji resurslarının ixracı ilə formalaşıb. Yeni mərhələdə isə bərpaolunan enerji potensialının reallaşdırılması, enerji səmərəliliyinin artırılması və yaşıl elektrik enerjisinin ixracı imkanlarının genişləndirilməsi ölkənin uzunmüddətli inkişaf gündəliyində mühüm yer tutur.Qazaxıstan, Azərbaycan və Özbəkistan arasında yaşıl enerji sahəsində əməkdaşlığın inkişafı bu istiqamətdə regional əlaqələrin gücləndirilməsinə xidmət edir. Elektrik enerjisinin istehsalı, ötürülməsi və xarici bazarlara çıxarılması üzrə təşəbbüslər gələcəkdə Mərkəzi Asiya ilə Cənubi Qafqaz arasında yeni iqtisadi əlaqələr yarada bilər. Ancaq yaşıl enerji layihələrinin uğuru onların real iqtisadi səmərəliliyindən, investisiya imkanlarından, ötürücü şəbəkələrin texniki hazırlığından və ekoloji təsirlərin düzgün qiymətləndirilməsindən asılı olacaq. Buna görə də siyasi razılaşmaların texniki-iqtisadi əsaslandırmalar, maliyyələşdirmə mexanizmləri və konkret icra qrafikləri ilə tamamlanması vacibdir. Asiya ölkələrinin üzləşdiyi əsas problemlərdən biri su resurslarının qeyri-bərabər paylanması və iqlim dəyişmələrinin su ehtiyatlarına təsiridir. Mərkəzi Asiyada transsərhəd çayların idarə olunması, suvarma sistemlərinin səmərəliliyi, əhalinin içməli suya çıxışı və kənd təsərrüfatının su təminatı dövlətlərarası əməkdaşlığı zəruri edən məsələlərdir. Qazaxıstan Prezidenti Kasım-Jomart Tokayevin BMT sistemi çərçivəsində beynəlxalq su təşkilatının yaradılması ilə bağlı təklifə toxunması su təhlükəsizliyinin regional gündəlikdə artan əhəmiyyətini göstərir. Onun fikrincə, bu təşəbbüs Mərkəzi Asiya ölkələri və Azərbaycanın birgə iştirakı ilə irəli sürülə bilər. Su məsələsi Azərbaycan üçün də xüsusi aktuallıq daşıyır. İqlim dəyişmələri, su ehtiyatlarına düşən təzyiq, kənd təsərrüfatında suya tələbat və transsərhəd su hövzələrinin idarə olunması ölkənin ekoloji və iqtisadi təhlükəsizliyinə təsir edən amillərdəndir. Bu baxımdan AQEM çərçivəsində ekoloji əməkdaşlığın genişləndirilməsi praktiki nəticələr verə biləcək istiqamətlərdən biridir. Dövlətlər arasında su məlumatlarının mübadiləsi, ortaq elmi tədqiqatlar, erkən xəbərdarlıq sistemləri, suvarma texnologiyalarının təkmilləşdirilməsi və iqlim risklərinin qiymətləndirilməsi üzrə əməkdaşlıq regionun dayanıqlığını gücləndirə bilər. Kənd təsərrüfatı və torpaq ehtiyatlarının mühafizəsi də bu gündəliyin ayrılmaz hissəsidir. Torpaqların şoranlaşması, eroziya, səhralaşma, münbitliyin azalması və suvarma suyundan səmərəsiz istifadə ərzaq təhlükəsizliyinə birbaşa təsir göstərir. Bu problemlərin həlli elmi biliklərin, müasir texnologiyaların və dövlətlərarası təcrübə mübadiləsinin birləşdirilməsini tələb edir.Mənim fikrimcə, Azərbaycanın AQEM çərçivəsində elmi əməkdaşlıq və ekoloji təhlükəsizlik istiqamətlərinə daha geniş yer verməsi məqsədəuyğun olardı. Xüsusilə quraq və yarımquraq ərazilərdə torpaq deqradasiyasının qarşısının alınması, suvarılan torpaqlarda su-duz rejiminin tənzimlənməsi, suya qənaət edən texnologiyaların tətbiqi və iqlim dəyişmələrinə uyğun kənd təsərrüfatı modellərinin hazırlanması üzrə regional proqramlar həm elmi, həm də iqtisadi baxımdan faydalı nəticələr verə bilər. Bu cür təşəbbüslər beynəlxalq əməkdaşlığın siyasi bəyanatlardan konkret layihələrə keçməsinə xidmət edər. Eyni zamanda, torpaq və su resurslarının qorunması iqtisadi inkişafla ekoloji məsuliyyət arasında tarazlığın yaradılmasına töhfə verər. 7-ci Zirvə Görüşünün əsas nəticələrindən biri Bakı Bəyannaməsinin qəbul edilməsi oldu. Bundan əlavə, peşə sağlamlığı və əməyin mühafizəsi sahəsində əməkdaşlıq haqqında bəyanat qəbul edildi, Laos Xalq Demokratik Respublikasının AQEM-ə yeni üzv dövlət kimi qoşulması təsdiqləndi və Azərbaycanın sədrliyinin 2026–2028-ci illər üçün uzadılması barədə qərar verildi. Bu qərarların hər biri fərqli məna daşıyır. Laosun üzvlüyə qəbul edilməsi təşkilatın coğrafi əhatəsinin genişlənməsini və Asiyanın müxtəlif subregionları arasında əlaqələrin möhkəmləndirilməsi imkanlarını artırır. Azərbaycanın sədrliyinin uzadılması isə əvvəlki dövrdə başlanmış təşəbbüslərin davam etdirilməsi üçün əlavə siyasi və institusional imkan yaradır. Bakı Bəyannaməsinin əhəmiyyəti də məhz ortaq prinsiplərin və əməkdaşlıq istiqamətlərinin sənəd səviyyəsində təsbit edilməsindədir. Bununla belə, beynəlxalq sənədlərin real təsiri onların mətnindən əlavə, icra mexanizmlərindən və üzv dövlətlərin öhdəliklərinə münasibətindən asılıdır. Beynəlxalq təşkilatların fəaliyyətində ən mühüm problemlərdən biri qərarların qəbulu ilə onların həyata keçirilməsi arasında yaranan boşluqdur. Bu boşluğu aradan qaldırmaq üçün konkret fəaliyyət planları, məsul qurumlar, ölçülə bilən göstəricilər və müntəzəm hesabatlılıq mexanizmləri tələb olunur. AQEM-in gələcək inkişafı baxımından da belə yanaşma əhəmiyyətlidir. Təşkilatın tamhüquqlu beynəlxalq quruma çevrilməsi istiqamətində irəliləyiş hüquqi statusun və institusional strukturun dəqiqləşdirilməsi, qərar qəbuletmə mexanizmlərinin təkmilləşdirilməsi və katibliyin fəaliyyət imkanlarının gücləndirilməsi ilə müşayiət olunmalıdır. Azərbaycanın 2026–2028-ci illərdə sədrliyinin uzadılması bu işlərin davam etdirilməsi üçün əlverişli şərait yaradır. Növbəti mərhələdə əldə edilən nəticələrin qiymətləndirilməsi zamanı qəbul edilmiş sənədlərin sayı ilə yanaşı, həyata keçirilən layihələrin miqyası, üzv dövlətlər arasında əməkdaşlığın intensivliyi və yaranmış praktiki fayda da nəzərə alınmalıdır.
Bu baxımdan Bakı Zirvəsi həm siyasi nəticələr, həm də gələcək fəaliyyət üçün məsuliyyət mərhələsi kimi qiymətləndirilə bilər.Müasir beynəlxalq münasibətlərdə çoxtərəfli əməkdaşlığın müxtəlif modelləri mövcuddur. Avropa İttifaqı iqtisadi və hüquqi inteqrasiyanın dərinliyi ilə seçilir. ATƏT təhlükəsizlik, dialoq və etimad tədbirləri sahəsində geniş platforma təqdim edir. ASEAN isə Cənub-Şərqi Asiyada regional əməkdaşlığın, iqtisadi inteqrasiyanın və dövlətlərarası dialoqun inkişafında mühüm rol oynayır. Bu təşkilatların fəaliyyət mexanizmləri, üzvlük prinsipləri və siyasi imkanları fərqlidir. AQEM-in üstünlüyü isə geniş coğrafiyada yerləşən, müxtəlif inkişaf səviyyələrinə və fərqli xarici siyasət prioritetlərinə malik dövlətlər arasında dialoq qurmaq imkanındadır. Avropa İttifaqının təcrübəsi göstərir ki, davamlı inteqrasiya üçün hüquqi normaların, iqtisadi maraqların və ortaq institutların bir-birini tamamlaması vacibdir. ASEAN təcrübəsi isə siyasi sistemlər və milli maraqlar arasındakı fərqlərə baxmayaraq, davamlı məsləhətləşmələrin və mərhələli əməkdaşlığın regional sabitliyə töhfə verə biləcəyini nümayiş etdirir. AQEM üçün bu təcrübələrdən çıxarıla biləcək əsas nəticə təşkilatın özünəməxsus xüsusiyyətlərini qorumaqla fəaliyyətinin praktiki səmərəliliyini artırmaqdır. Bütün üzv dövlətlərin eyni sürətlə və eyni dərinlikdə inteqrasiyası real görünməyə bilər. Lakin nəqliyyat, enerji, rəqəmsallaşma, təhsil, elm, ekologiya və humanitar əməkdaşlıq kimi sahələrdə ortaq layihələrin həyata keçirilməsi üçün geniş imkanlar mövcuddur. Azərbaycanın coğrafi mövqeyi və çoxşaxəli iqtisadi əlaqələri ona bu prosesdə fəal rol oynamaq imkanı verir. Ölkəmizin həm Mərkəzi Asiya dövlətləri, həm Türkiyə, həm də Avropa istiqamətində əlaqələrinin inkişafı müxtəlif regionlar arasında əməkdaşlığın əlaqələndirilməsinə şərait yaradır. Bununla belə, diplomatik nüfuzun davamlılığı siyasi bəyanatlarla deyil, əldə edilən nəticələrlə möhkəmlənir. Azərbaycanın beynəlxalq platformalardakı fəaliyyətinin uzunmüddətli səmərəsi iqtisadi layihələrin reallaşması, regional problemlərin həllinə töhfə və tərəfdaşlar arasında etimadın möhkəmlənməsi ilə ölçüləcək. Azərbaycanın AQEM-ə sədrliyinin 2026–2028-ci illəri əhatə etməsi ölkəyə təşkilatın inkişaf istiqamətlərinin müəyyənləşdirilməsində davamlı iştirak imkanı verir. Bu müddət ərzində əvvəlki təşəbbüslərin inkişaf etdirilməsi, yeni əməkdaşlıq mexanizmlərinin yaradılması və institusional islahatların irəlilədilməsi mümkün ola bilər Bakıda keçirilən AQEM Zirvəsi beynəlxalq münasibətlərin hazırkı mərhələsində çoxtərəfli dialoqun əhəmiyyətini bir daha göstərdi. Tədbir müxtəlif regionları təmsil edən dövlətlərin təhlükəsizlik, iqtisadiyyat, nəqliyyat, rəqəmsallaşma və ekoloji əməkdaşlıq məsələlərini ortaq gündəlik çərçivəsində müzakirə etməsi üçün imkan yaratdı. Prezident İlham Əliyevin çıxışında beynəlxalq hüququn tətbiqi, Azərbaycanın ərazi bütövlüyü və suverenliyinin bərpası, sülhün qorunması və AQEM-in institusional inkişafı kimi məsələlər bir-birini tamamlayan siyasi istiqamətlər kimi təqdim olundu. Bu mövzuların bir arada səsləndirilməsi Azərbaycanın təhlükəsizlik anlayışına həm milli, həm də regional və beynəlxalq müstəvidən yanaşdığını göstərir.Azərbaycanın coğrafi mövqeyi, enerji və nəqliyyat infrastrukturu, regional tərəfdaşlıqları və beynəlxalq platformalarda iştirakı ölkəyə mühüm imkanlar yaradır. Bununla belə, həmin imkanların davamlı üstünlüyə çevrilməsi üçün iqtisadi səmərəlilik, texnoloji inkişaf, ekoloji məsuliyyət və institusional ardıcıllıq əsas meyarlar olaraq qalır. Bakı Zirvəsinin gələcək əhəmiyyəti də məhz bu məqamda üzə çıxacaq. Əgər qəbul edilmiş sənədlər yeni layihələrə, layihələr ölçülə bilən nəticələrə, nəticələr isə üzv dövlətlər arasında daha möhkəm əməkdaşlığa çevrilərsə, tədbirin tarixi və siyasi əhəmiyyəti daha aydın görünəcək. 2026-cı il oktyabrın 15-də keçirilən AQEM-in 7-ci Zirvə Görüşü Azərbaycanın beynəlxalq diplomatiyada fəal iştirakını və regional əməkdaşlığın inkişafına verdiyi əhəmiyyəti nümayiş etdirən mühüm hadisə oldu. Prezident İlham Əliyevin çıxışı Azərbaycanın suverenlik, ərazi bütövlüyü, beynəlxalq hüquq, sülh və çoxtərəfli əməkdaşlıq məsələlərinə münasibətini əks etdirdi. Bununla yanaşı, zirvənin nəticələrini yalnız diplomatik təmsilçilik və siyasi bəyanatlar səviyyəsində qiymətləndirmək düzgün olmazdı. Bakı Bəyannaməsinin qəbulu, Laosun təşkilata üzv qəbul edilməsi və Azərbaycanın sədrliyinin 2028-ci ilədək uzadılması AQEM-in inkişafı üçün yeni imkanlar yaradır. Həmin imkanların real dəyəri isə gələcək fəaliyyətin ardıcıllığından və qəbul edilmiş qərarların icrasından asılı olacaq. Mənim qənaətimə görə, Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifə beynəlxalq platformalarda qazandığı siyasi etimadı iqtisadi, elmi, ekoloji və texnoloji əməkdaşlıq sahələrində konkret nəticələrlə möhkəmləndirməkdir. Nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı, rəqəmsal bağlantıların genişləndirilməsi, yaşıl enerji layihələri, su və torpaq ehtiyatlarının qorunması üzrə regional təşəbbüslər bu istiqamətdə mühüm perspektivlər açır. Dünya təcrübəsi göstərir ki, davamlı sülh və etimad uzunmüddətli siyasi iradə, qarşılıqlı öhdəliklər və ortaq maraqların qorunması ilə formalaşır. Beynəlxalq təşkilatların nüfuzu da qəbul edilən qərarların həyata keçirilməsi və insanların həyatında hiss olunan müsbət dəyişikliklər yaratması ilə möhkəmlənir. Bakı Zirvəsinin əsas siyasi mesajı bu baxımdan belə ifadə oluna bilər: dövlətlərin suverenliyinə hörmət, beynəlxalq hüququn ardıcıl tətbiqi və qarşılıqlı faydaya əsaslanan əməkdaşlıq regional sabitliyin və qlobal təhlükəsizliyin mühüm şərtləridir. Azərbaycanın növbəti iki il ərzində AQEM sədrliyindən necə istifadə edəcəyi isə bu prinsiplərin praktiki nəticələrə çevrilməsində mühüm rol oynayacaq. Bakıdan verilən mesajın həqiqi gücü onun beynəlxalq tribunada səslənməsi ilə məhdudlaşmır. Əsas məsələ həmin mesajın davamlı əməkdaşlığa, real layihələrə və daha etibarlı regional münasibətlər sisteminə çevrilməsidir.
Fərid Mustafayev,
YAP Yasamal rayon təşkilatının fəalı
