Azərbaycanın iqtisadi inkişafında sənayeləşmə siyasəti mühüm istiqamətlərdən biri kimi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Ölkənin təbii resurslarından səmərəli istifadə edilməsi, yeni istehsal sahələrinin yaradılması, müasir texnologiyaların tətbiqi və yüksək əlavə dəyər yaradan məhsulların istehsalının genişləndirilməsi sənaye siyasətinin əsas məqsədləri sırasında yer alır. Qarşıdakı dövrdə dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişaf etdirilməsi də bu siyasətin mühüm istiqamətlərindən biri olacaq.
Prezident İlham Əliyevin 22 sentyabr 2026-cı ildə “Azərbaycan Respublikasında 2027–2030-cu illərdə dağ-mədən (metal filizləri) və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı”na həsr olunmuş müşavirədəki çıxışı bu sahənin qarşısında duran vəzifələrin miqyasını aydın şəkildə nümayiş etdirib. Dövlət başçısı dağ-mədən sənayesinin inkişaf etdirilməsinin, mövcud yataqların səmərəli şəkildə istismarının və yeni istehsal imkanlarının yaradılmasının ölkənin sənaye potensialının artırılmasına xidmət edəcəyini bildirib. (president.az)
Azərbaycan üçün dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı ilk növbədə ölkənin zəngin mineral resurslarının iqtisadi dövriyyəyə daha geniş şəkildə cəlb olunması deməkdir. Qızıl, mis, dəmir filizi, alüminium, molibden və digər metal filizləri üzrə mövcud potensial yeni istehsal zəncirlərinin formalaşdırılması üçün mühüm resurs bazası yaradır.
Lakin müasir sənaye siyasətinin əsas məqsədi yalnız xammalın hasil edilməsi ilə məhdudlaşmır. İqtisadi səmərəliliyin yüksəldilməsi üçün hasil olunan filizin zənginləşdirilməsi, emalı və mümkün qədər yüksək əlavə dəyər yaradan məhsula çevrilməsi mühüm əhəmiyyət daşıyır. Belə yanaşma mineral ehtiyatların iqtisadi potensialını daha geniş müstəviyə çıxarır.
Prezident İlham Əliyev müşavirədə xüsusilə vurğulayıb ki, yeni qızıl, mis və molibden yataqları aşkar ediləcəyi təqdirdə onların yalnız hasilatı ilə kifayətlənmək olmaz. Bu resursların zənginləşdirilməsi və emalı üzrə bütün istehsal zəncirinin yaradılması vacibdir. Beləliklə, dağ-mədən sənayesinin inkişafı metallurgiya ilə tamamlanaraq ölkə daxilində daha geniş sənaye sisteminin formalaşmasına imkan verəcək. (president.az)
Bu yanaşma sənayenin strukturunda yeni imkanların yaranması baxımından əhəmiyyətlidir. Çünki filizin hasil edilməsi bir istehsal mərhələsidirsə, onun zənginləşdirilməsi və emalı əlavə istehsal sahələrinin yaradılmasını tələb edir. Nəticədə mədən sənayesi ilə yanaşı, metallurgiya, maşınqayırma, nəqliyyat, logistika, enerji, xidmət və digər əlaqəli sahələrin inkişafı üçün də yeni imkanlar meydana çıxa bilər.
Yeni Dövlət Proqramının əsas istiqamətlərindən biri də məhz bu istehsal zəncirinin yaradılmasıdır. Sənəddə dəmir filizi, alüminium, mis və qızıl əsas prioritet istiqamətlər kimi müəyyənləşdirilib. Mövcud istehsal güclərinin artırılması, yeni yataqların iqtisadi dövriyyəyə cəlb olunması və metallurgiya sənayesinin inkişaf etdirilməsi qarşıya qoyulan əsas vəzifələrdəndir. (president.az)
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı eyni zamanda Azərbaycanın qeyri-neft sənayesinin genişləndirilməsi baxımından da mühüm mərhələdir. İqtisadiyyatın müxtəlif sahələr üzrə şaxələndirilməsi ölkənin xarici iqtisadi təsirlərə davamlılığının artırılması və yeni gəlir mənbələrinin formalaşdırılması baxımından əhəmiyyət daşıyır. Yeni sənaye sahələrinin yaradılması isə bu prosesin əsas elementlərindən biridir.
Bu istiqamətdə investisiyaların həcmi də qarşıya qoyulan məqsədlərin miqyasını göstərir. 2027–2030-cu illər ərzində dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı üçün 5,3 milyard manat investisiya qoyuluşu nəzərdə tutulur. Bu vəsaitin dövlət büdcəsi, dövlət müəssisələrinin vəsaiti və özəl investisiyalar hesabına formalaşdırılması planlaşdırılır. Ümumi investisiyanın təxminən 80 faizinin qeyri-büdcə mənbələrindən cəlb olunması nəzərdə tutulur. (president.az)
İnvestisiya imkanlarının genişləndirilməsi yeni sənaye layihələrinin reallaşdırılması üçün mühüm şərtlərdən biridir. Böyük həcmli sənaye müəssisələrinin yaradılması yüksək maliyyə resursları ilə yanaşı, qabaqcıl texnologiyaların, müasir idarəetmə üsullarının və peşəkar kadrların cəlb edilməsini də tələb edir. Bu səbəbdən sahənin inkişafı iqtisadiyyatın bir neçə istiqamətində paralel dəyişikliklərə təkan verə bilər.
Metallurgiya sənayesinin inkişafında texnoloji yenilənmə xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Müasir istehsal müəssisələri yalnız böyük həcmdə xammal emal etməklə deyil, həm də enerji və resurslardan səmərəli istifadə, məhsul keyfiyyətinin yüksəldilməsi və istehsal proseslərinin avtomatlaşdırılması ilə xarakterizə olunur. Yeni sənaye layihələrində bu texnologiyaların tətbiqi Azərbaycanın istehsal imkanlarının müasir standartlara uyğunlaşdırılmasına şərait yarada bilər.
Dağ-mədən sektorunun inkişafı geoloji kəşfiyyatın genişləndirilməsi ilə də sıx bağlıdır. Ölkənin mineral resurs bazasının daha dəqiq müəyyənləşdirilməsi yeni yataqların aşkar olunması və mövcud ehtiyatların yenidən qiymətləndirilməsi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. “AzerGold” tərəfindən aparılan geoloji tədqiqatlar çərçivəsində ölkənin müxtəlif ərazilərində mineral resurs potensialının öyrənilməsi nəzərdə tutulur. (president.az)
Bu prosesin mühüm istiqamətlərindən biri də müasir geoloji kəşfiyyat texnologiyalarının tətbiqidir. Hiperspektral və aeroelektral-maqnetik tədqiqat metodlarından istifadə etməklə yeni perspektivli sahələrin müəyyənləşdirilməsi mümkün olur. Belə texnologiyalar mineral ehtiyatların daha dəqiq qiymətləndirilməsi və gələcək investisiya layihələrinin elmi əsaslarla planlaşdırılması baxımından əhəmiyyətlidir.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərin mineral resurs potensialının araşdırılması da yeni sənaye siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biridir. Kəlbəcər, Ağdərə və Zəngilan ərazilərində yerləşən qızıl, mis və digər yataqların istismara hazırlanması həmin bölgələrdə sənaye fəaliyyətinin genişləndirilməsi üçün yeni imkanlar yaradır. Bununla yanaşı, həmin ərazilərdə infrastrukturun inkişafı və yeni iş yerlərinin yaradılması sosial-iqtisadi canlanmaya da təsir göstərə bilər.
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı regionların iqtisadi potensialının reallaşdırılmasına da xidmət edə bilər. Sənaye müəssisələrinin fəaliyyət göstərdiyi ərazilərdə nəqliyyat, enerji, rabitə və digər infrastruktur sahələrinin inkişafına ehtiyac yaranır. Eyni zamanda, istehsal müəssisələrinin ətrafında müxtəlif xidmət sahələrinin formalaşması regionlarda iqtisadi fəallığı artıran amillərdən birinə çevrilə bilər.
Yeni sənaye istiqamətinin formalaşması əmək bazarına da təsirsiz ötüşməyəcək. Dağ-mədən, metallurgiya, geologiya, mühəndislik, avtomatlaşdırma, logistika və digər sahələr üzrə ixtisaslı kadrlara tələbatın artması peşə və texniki təhsilin inkişafına əlavə stimul yarada bilər. Dövlət Proqramı çərçivəsində beş mindən çox daimi iş yerinin yaradılması nəzərdə tutulur. (president.az)
Bu baxımdan yeni sənaye layihələri yalnız iqtisadi göstəricilərlə deyil, insan kapitalının inkişafı ilə də əlaqəlidir. Müasir istehsal müəssisələrində çalışacaq mütəxəssislərin hazırlanması üçün təhsil müəssisələri ilə sənaye sektoru arasında əməkdaşlığın genişləndirilməsi vacibdir. Yeni texnologiyalarla işləyə bilən mühəndislərin, texniklərin və digər mütəxəssislərin hazırlanması gələcək sənaye layihələrinin davamlılığı üçün mühüm amil olacaq.
Sənayenin inkişafında ixrac imkanlarının genişləndirilməsi də xüsusi yer tutur. Dövlət Proqramının təqdimatı zamanı 2030-cu ilədək dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin illik ixrac potensialının 1,3 milyard manatdan 3,4 milyard manata çatdırılması hədəfi açıqlanıb. Eyni dövrdə sektorun ümumi daxili məhsula töhfəsinin 700 milyon manatdan 1,8 milyard manata yüksəldilməsi nəzərdə tutulur. (president.az)
Bu göstəricilər yeni sənaye istiqamətinin iqtisadiyyatda daha geniş yer tutmasının planlaşdırıldığını göstərir. İstehsalın artması və emal imkanlarının genişlənməsi Azərbaycanın xarici bazarlara daha çox çeşiddə sənaye məhsulu çıxarmasına şərait yarada bilər.
Eyni zamanda, metallurgiya sahəsinin inkişafı sənaye kooperasiyasının genişləndirilməsi üçün də imkan yaradır. Metal məhsulları maşınqayırma, tikinti, energetika, nəqliyyat və digər çoxsaylı sahələrdə istifadə olunur. Buna görə metallurgiya müəssisələrinin inkişafı təkcə öz sektorunun deyil, digər sənaye sahələrinin də xammal təminatına və istehsal imkanlarına təsir göstərə bilər.
Azərbaycanın sənaye siyasətində əsas məsələlərdən biri də istehsalın daha çox ölkə daxilində təşkili və əlavə dəyərin burada formalaşdırılmasıdır. Xammalın hasilatından hazır məhsulun istehsalına qədər mümkün qədər çox mərhələnin ölkə daxilində həyata keçirilməsi sənaye əlaqələrinin genişlənməsinə, yeni müəssisələrin yaranmasına və iqtisadi dövriyyənin artmasına şərait yaradır.
Bu baxımdan dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı Azərbaycan iqtisadiyyatında yeni istehsal zəncirlərinin formalaşmasına imkan verə bilər. Mədənlərdən çıxarılan filizin zənginləşdirilməsi, emalı və sonrakı sənaye proseslərinə yönəldilməsi nəticəsində bir-biri ilə əlaqəli müəssisələrdən ibarət daha geniş sənaye sistemi yarana bilər.
Dövlət Proqramının dördillik dövr üçün müəyyənləşdirilməsi qarşıya qoyulan hədəflərin mərhələli şəkildə reallaşdırılmasına imkan verir. Proqramın icrası zamanı mövcud yataqların istismarı ilə yanaşı, yeni ehtiyatların müəyyənləşdirilməsi, istehsal güclərinin artırılması və emal imkanlarının genişləndirilməsi istiqamətində tədbirlərin həyata keçirilməsi nəzərdə tutulur. Sənəd 23 sentyabr 2026-cı ildə Prezident İlham Əliyevin Sərəncamı ilə təsdiq edilib. (president.az)
Sənayenin inkişafı üçün yaradılan institusional çərçivə dövlət və özəl sektorun əməkdaşlığı baxımından da əhəmiyyətlidir. Dövlət Proqramında sahənin özəl sektor üçün açıq olması və investisiya imkanlarının genişləndirilməsi nəzərdə tutulur. Bu, yeni texnologiyaların və əlavə maliyyə resurslarının sektora cəlb olunmasına imkan yarada bilər. (president.az)
Bununla yanaşı, sənaye layihələrinin reallaşdırılması zamanı ətraf mühitin qorunması və resurslardan məsuliyyətli istifadə məsələləri də mühüm əhəmiyyət daşıyır. Müasir dağ-mədən sənayesində istehsal proseslərinin ekoloji tələblərə uyğun qurulması, resurslardan səmərəli istifadə və texnoloji itkilərin azaldılması davamlı sənaye inkişafının əsas şərtlərindəndir.
Yeni sənaye istiqamətinin yaradılması Azərbaycanın iqtisadiyyatında uzunmüddətli nəticələr doğura biləcək prosesdir. Bu proses yalnız yeni müəssisələrin tikilməsi ilə deyil, eyni zamanda, texnologiya, kadr hazırlığı, investisiya, logistika, ixrac və elmi-tədqiqat imkanlarının bir-biri ilə əlaqələndirilməsi ilə müşayiət olunacaq.
Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramı bu istiqamətdə kompleks yanaşmanın formalaşdırılmasına xidmət edir. Sənəddə müəyyənləşdirilən tədbirlər mineral resursların öyrənilməsindən başlayaraq hasilat, zənginləşdirmə və emala qədər geniş bir istehsal zəncirini əhatə edir.
Azərbaycanın sənaye potensialının artırılması baxımından bu istiqamətin xüsusi əhəmiyyəti həm də onun çoxsaylı iqtisadi sahələrlə əlaqəli olmasıdır. Metal məhsullarına olan tələbat tikinti, energetika, nəqliyyat, maşınqayırma və digər sahələrdə yeni istehsal imkanlarının yaranmasına zəmin yarada bilər. Beləliklə, bir sektorda həyata keçirilən investisiya digər sahələrdə də iqtisadi fəallığın artmasına səbəb ola bilər.
Qarşıdakı illərdə həyata keçiriləcək layihələr nəticəsində dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin Azərbaycanın qeyri-neft sənayesində daha böyük paya malik olması nəzərdə tutulur. Bunun üçün mövcud yataqların səmərəli istismarı, yeni yataqların müəyyənləşdirilməsi, müasir texnologiyaların tətbiqi və emal sənayesinin genişləndirilməsi əsas istiqamətlər olaraq qarşıda dayanır.
Nəticə etibarilə, dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı Azərbaycanın sənaye siyasətində yeni səhifənin açılması üçün mühüm imkan yaradır. Təbii sərvətlərin yalnız xammal kimi deyil, yüksək əlavə dəyər yaradan istehsal proseslərinin əsas resursu kimi qiymətləndirilməsi iqtisadi inkişafın yeni modelini formalaşdırmağa xidmət edə bilər.
2027–2030-cu illəri əhatə edən Dövlət Proqramının həyata keçirilməsi ilə ölkənin mineral resurs bazasının genişləndirilməsi, yeni sənaye müəssisələrinin yaradılması, investisiyaların cəlb olunması, məşğulluq imkanlarının artırılması və ixrac potensialının yüksəldilməsi istiqamətində tədbirlərin görülməsi nəzərdə tutulur. Bu proses Azərbaycanın sənaye xəritəsində yeni istehsal mərkəzlərinin yaranmasına və iqtisadiyyatın daha da şaxələndirilməsinə şərait yarada bilər.
Beləliklə, dağ-mədən və metallurgiya sənayesi qarşıdakı illərdə Azərbaycanın iqtisadi inkişaf gündəliyində mühüm yer tutacaq sahələrdən biri kimi formalaşır. Bu istiqamətdə görüləcək işlər ölkənin zəngin mineral ehtiyatlarının müasir texnologiyalarla iqtisadi dövriyyəyə cəlb edilməsinə, yeni istehsal imkanlarının yaradılmasına və milli sənayenin rəqabət qabiliyyətinin gücləndirilməsinə xidmət edəcəkdir.
Əminə Baloğlanova,
Xəzər rayonu, 26 nömrəli məktəbin əməkdaşı
