Azərbaycan iqtisadiyyatında qeyri-neft sektorunun gücləndirilməsi uzun müddətdir ki, əsas istiqamətlərdən biri kimi önə çıxır. Bu baxımdan dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı yeni imkanlar yaradır. 2027–2030-cu illəri əhatə edən Dövlət Proqramı da məhz bu məqsədə xidmət edir. Burada söhbət yalnız yataqların istismarından getmir. Məqsəd təbii sərvətləri emal etmək, istehsalı genişləndirmək və ölkə daxilində daha böyük iqtisadi dəyər yaratmaqdır.
Azərbaycanın qızıl, mis, molibden və digər metal ehtiyatları kifayət qədər genişdir. Ancaq bu yataqların bir hissəsi uzun illər lazımi səviyyədə araşdırılmayıb. Xüsusilə Qarabağ və Şərqi Zəngəzur bu sahədə böyük imkanlara malikdir. Kəlbəcər, Ağdərə və Zəngilanda yerləşən yataqların istismara verilməsi qarşıdakı dövrün əsas istiqamətlərindən biridir. Bununla yanaşı, ehtiyatların müasir üsullarla yenidən öyrənilməsi də vacib hesab olunur.
Məsələnin diqqətçəkən tərəfi odur ki, hasilat son mərhələ kimi nəzərdə tutulmur. Filizin çıxarılması ilə iş bitmir. Onun zənginləşdirilməsi, emalı və hazır məhsula çevrilməsi də ölkə daxilində həyata keçirilməlidir. Əslində, iqtisadi baxımdan əsas qazanc da burada yaranır. Xammal şəklində satılan sərvətlə hazır məhsul arasında ciddi dəyər fərqi var. Yeni proqram bu fərqi ölkə iqtisadiyyatının xeyrinə çevirməyi qarşıya məqsəd qoyur.
İşğaldan azad edilmiş ərazilər üçün bu layihələrin başqa bir əhəmiyyəti də var. Qarabağ və Şərqi Zəngəzurun bərpası yalnız şəhərlərin, kəndlərin, yolların yenidən qurulması ilə məhdudlaşmır. İnsanların bu torpaqlarda yaşaması üçün iş yerləri və davamlı gəlir imkanları da olmalıdır. Dağ-mədən sənayesinin inkişafı həmin bölgələrdə iqtisadi həyatın canlanmasına təsir edə bilər. Proqram çərçivəsində beş mindən çox daimi iş yerinin yaradılmasının nəzərdə tutulması bunu göstərir.
Balakən rayonunda yerləşən “Filizçay” polimetal yatağı da xüsusi diqqət çəkir. Bu yataq Avropa qitəsinin perspektivli yataqlarından biri hesab olunur. Hazırda “AzerGold” tərəfindən onun istismara hazırlanması istiqamətində işlər görülür. Gələcəkdə layihəyə xarici investorların cəlb edilməsi də mümkün hesab edilir.
Naxçıvan Muxtar Respublikası da geoloji baxımdan perspektivli bölgələr sırasındadır. Burada uzun müddət genişmiqyaslı geoloji kəşfiyyat işlərinin aparılmaması yeni araşdırmalara ehtiyac yaradıb. Qarşıdakı mərhələdə müasir texnologiyalardan istifadə etməklə yeni yataqların müəyyənləşdirilməsi nəzərdə tutulur.
Dağ-mədən sənayesinin inkişafı metallurgiya ilə birlikdə düşünülür. Bu baxımdan Qərb Sənaye Parkının yaradılması təsadüfi deyil. “Daşkəsən” filiz yatağının istismarı və ətraf bölgələrdə planlaşdırılan layihələr burada yeni sənaye imkanları yaradır. Məqsəd filizi çıxarıb satmaq deyil. Hasilatdan son məhsula qədər bütün istehsal zəncirinin qurulması nəzərdə tutulur.Metallurgiya sahəsində alüminium istehsalının artırılması da planın mühüm hissəsidir. 2030-cu ilin sonuna qədər istehsalın 100 min tona çatdırılması nəzərdə tutulur. Bunun üçün yeni müəssisələrin yaradılması planlaşdırılır. Belə layihələr həm daxili istehsala, həm də ixrac imkanlarının genişlənməsinə təsir göstərə bilər.
Ancaq iqtisadi qazanc təbiətin hesabına baş verməməlidir. Dağ-mədən sənayesi ətraf mühitə birbaşa təsir göstərən sahələrdəndir. Buna görə ekoloji ekspertizanın aparılması və müəyyən edilmiş standartlara əməl olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Təbii sərvəti çıxararkən başqa bir sərvəti – təbiəti itirmək düzgün yanaşma olmaz. İnkişafla qoruma arasında tarazlıq saxlanılmalıdır. Proqramın həyata keçirilməsində dövlətlə yanaşı, özəl sektorun iştirakı da nəzərdə tutulur. Xarici investorlar üçün də imkanlar açıq saxlanılır. Bu, xüsusilə böyük maliyyə tələb edən layihələr üçün əhəmiyyətlidir. Bununla belə, əsas məqsəd yalnız investisiya cəlb etmək deyil. Ölkənin təbii sərvətlərindən mümkün qədər səmərəli istifadə etmək və yaranan iqtisadi dəyərin daha böyük hissəsini ölkə daxilində saxlamaqdır. Son illərdə qeyri-neft sektorunun inkişafına verilən önəm də bu istiqaməti daha aktual edir. Təqdim olunan məlumatlara görə, ilin ilk səkkiz ayında qeyri-neft sektorunda 5,4 faiz artım qeydə alınıb. Dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin genişləndirilməsi bu artımın davamlı olmasına əlavə imkan yarada bilər.
Təbii sərvətin mövcudluğu özlüyündə kifayət deyil. Əsas məsələ ondan necə istifadə edilməsidir. Yerin altında qalan sərvət iqtisadiyyata fayda vermir. Eyni zamanda onu yalnız xammal kimi çıxarıb satmaq da bütün imkanlardan istifadə etmək demək deyil. Müasir texnologiya, emal müəssisələri və yerli istehsal həmin sərvətin dəyərini artırır.
2027–2030-cu illər üçün nəzərdə tutulan Dövlət Proqramının əhəmiyyəti də burada görünür. Proqramın icrası nəticəsində yeni sənaye istiqamətinin formalaşması, minlərlə iş yerinin açılması, regionlarda iqtisadi fəallığın artması və ixrac potensialının genişlənməsi gözlənilir. Eyni zamanda illik müsbət maliyyə təsirinin bir milyard manatdan çox ola biləcəyi bildirilir. Qarşıdakı illər Azərbaycan üçün bu sahədə mühüm mərhələ ola bilər. Əgər hasilat, emal, istehsal və ekoloji təhlükəsizlik bir-birindən ayrılmadan həyata keçirilərsə, dağ-mədən və metallurgiya sənayesi qeyri-neft iqtisadiyyatının mühüm istiqamətlərindən birinə çevrilə bilər. Təbii sərvətin həqiqi dəyəri də yalnız onun torpaq altında olması ilə deyil, ölkənin inkişafına nə qədər xidmət etməsi ilə ölçülür.
Mənzər Ağabəyova,
Xəzər rayonu, 156 nömrəli tam orta məktəbin tarix müəllimi
