İnformasiya texnologiyalarının inkişafı müasir cəmiyyətin sosial, siyasi və mədəni həyatında əsaslı dəyişikliklər yaradıb. İnternet, sosial şəbəkələr, rəqəmsal kommunikasiya vasitələri və süni intellekt əsaslı sistemlər məlumatların əldə edilməsini və paylaşılmasını asanlaşdırır. Bununla yanaşı, həmin imkanlardan yanlış informasiyanın yayılması, ictimai rəyin manipulyasiyası və müxtəlif ideoloji məzmunların təşviqi üçün də istifadə oluna bilər. Bu səbəbdən rəqəmsal informasiya məkanında təhlükəsiz davranış vərdişlərinin formalaşdırılması müasir dövlətlərin qarşısında duran mühüm vəzifələrdəndir.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin Yeni Azərbaycan Partiyasının VIII Qurultayındakı çıxışında ideoloji risklərin sərhəd tanımadığına dair fikirləri rəqəmsal mühitin xüsusiyyətləri ilə bağlıdır. Prezident internet, kiberhücumlar və süni intellektin geniş yayıldığı şəraitdə ideoloji təxribatlardan qorunmağın vacibliyini qeyd edib. Bu yanaşma təhlükəsizlik siyasətində ənənəvi vasitələrlə yanaşı, informasiya axınlarının və rəqəmsal texnologiyaların yaratdığı imkan və risklərin də nəzərə alınmasını zəruri edir.
Rəqəmsal mühitdə əsas problemlərdən biri məlumatın sürətlə yayılması ilə onun doğruluğunun yoxlanılması arasında yaranan fərqdir. Sosial şəbəkələrdə istifadəçilər bəzən mənbəni araşdırmadan, yalnız başlığa və ya emosional məzmuna əsaslanaraq məlumatı paylaşırlar. Nəticədə yanlış iddialar qısa müddətdə geniş auditoriyaya çata, ictimai müzakirələrdə çaşqınlıq yarada və insanlar arasında etimadı zəiflədə bilər. Belə halların qarşısını almaq üçün məlumatın ilkin mənbəyinə müraciət etmək, digər etibarlı mənbələrlə müqayisə aparmaq və faktlarla şərhləri fərqləndirmək vacibdir.
Süni intellekt texnologiyalarının inkişafı bu məsələyə yeni ölçü əlavə edib. Müasir vasitələrlə yaradılan saxta görüntülər, səs yazıları və videolar real hadisələr təsiri bağışlaya bilər. Buna görə də rəqəmsal məzmunun yalnız vizual görünüşünə əsasən qiymətləndirilməsi kifayət deyil. Məlumatın nə vaxt yayıldığı, hansı mənbədən gəldiyi, digər xəbər resurslarında təsdiqlənib-təsdiqlənmədiyi və təqdim olunan sübutların etibarlılığı araşdırılmalıdır. Media qurumlarının yoxlama mexanizmləri və vətəndaşların rəqəmsal savadlılığı bu baxımdan mühüm əhəmiyyət daşıyır.
İdeoloji təsirlərin qarşısının alınmasında xüsusilə uşaqların və gənclərin rəqəmsal təhlükəsizliyinə diqqət yetirilməlidir. Onlar internet vasitəsilə böyük həcmdə məlumat əldə etsələr də, hər zaman məlumatın etibarlılığını müəyyənləşdirmək üçün kifayət qədər təcrübəyə malik olmaya bilərlər. Məktəblərdə media savadlılığının tədrisi, ailələrdə internetdən təhlükəsiz istifadə qaydalarının müzakirəsi və uşaqlara yaşlarına uyğun məlumatların təqdim olunması onların zərərli təsirlərə qarşı dayanıqlılığını artıra bilər. Burada məqsəd məlumat əldə etmək imkanlarını əsassız şəkildə məhdudlaşdırmaq deyil, rəqəmsal mühitdən şüurlu və məsuliyyətli istifadə vərdişlərini inkişaf etdirməkdir.
Rəqəmsal təhlükəsizlik yalnız ideoloji məzmunla məhdudlaşmır. Şəxsi məlumatların qorunması, saxta hesabların müəyyənləşdirilməsi, kiberdələduzluqdan yayınma və güclü parollardan istifadə kimi məsələlər də vətəndaşların təhlükəsizliyinə birbaşa təsir göstərir. Bu sahədə maarifləndirmənin genişləndirilməsi insanların rəqəmsal xidmətlərdən daha etibarlı istifadə etməsinə şərait yaradır. Dövlət qurumları, təhsil müəssisələri, media təşkilatları və texnologiya sahəsində fəaliyyət göstərən qurumlar arasında əməkdaşlıq ümumi informasiya təhlükəsizliyinin gücləndirilməsinə kömək edə bilər.
Eyni zamanda, ideoloji təhlükəsizlik tədbirləri həyata keçirilərkən ifadə azadlığı, qanunçuluq və məlumat əldə etmək hüququ kimi prinsiplər nəzərə alınmalıdır. Tənqidi fikrin və fərqli mövqelərin mövcudluğu özlüyündə ideoloji təhlükə hesab edilməməlidir. Yanlış məlumat, qəsdən manipulyasiya və qanunla qadağan edilən fəaliyyətlər isə konkret faktlar və hüquqi meyarlar əsasında qiymətləndirilməlidir. Bu yanaşma həm təhlükəsizlik maraqlarının, həm də vətəndaş hüquqlarının qorunması baxımından əhəmiyyətlidir.
Rəqəmsal informasiya məkanında dayanıqlılığın artırılması davamlı maarifləndirmə, texnoloji biliklərin genişləndirilməsi və məlumatların məsuliyyətlə paylaşılması mədəniyyətinin formalaşdırılması ilə mümkündür. Müasir dövrdə informasiya təhlükəsizliyi yalnız dövlət qurumlarının deyil, hər bir internet istifadəçisinin də məsuliyyətli davranışından asılıdır. Məlumatı yoxlamaq, şəxsi informasiyanı qorumaq və rəqəmsal məzmunu tənqidi qiymətləndirmək bacarıqları cəmiyyətin ideoloji risklərə qarşı müdafiə imkanlarını gücləndirən əsas vasitələrdəndir.
Ramil Teyyubova,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
