8 Noyabr – Zəfər Günü Azərbaycan xalqının çoxəsrlik dövlətçilik tarixində, milli yaddaşında və müasir siyasi tarixində müstəsna əhəmiyyətə malik hadisələrdən biridir. Bu tarix yalnız hərbi qələbənin qeyd edilməsi deyil, həm də Azərbaycan dövlətinin suverenliyinin, ərazi bütövlüyünün və milli iradəsinin təntənəsi kimi dəyərləndirilməlidir. Zəfər Günü xalqın tarixi ədalətin bərpası uğrunda apardığı uzunmüddətli mübarizənin, milli həmrəyliyin, siyasi iradənin və güclü dövlət quruculuğunun məntiqi nəticəsini ifadə edir. Bu qələbə Azərbaycan tarixində yeni mərhələnin başlanğıcını qoymaqla yanaşı, Cənubi Qafqazın geosiyasi və geostrateji reallıqlarına da ciddi təsir göstərmişdir.
Azərbaycanın müstəqilliyinin bərpasından sonrakı ilk illərdə ölkənin qarşılaşdığı ən mürəkkəb problemlərdən biri Ermənistanın Azərbaycana qarşı hərbi təcavüzü və Qarabağ bölgəsinin işğalı idi. 1988-ci ildən etibarən Ermənistanın Azərbaycana qarşı ərazi iddialarının açıq siyasi müstəviyə keçirilməsi, separatçılıq meyillərinin gücləndirilməsi və sonradan genişmiqyaslı hərbi əməliyyatlara çevrilməsi regionda uzunmüddətli münaqişənin əsasını qoydu. 1991-ci ildə dövlət müstəqilliyini bərpa edən Azərbaycan eyni zamanda ərazi bütövlüyünün pozulması, qaçqın və məcburi köçkün probleminin yaranması, iqtisadi-siyasi böhran və dövlət institutlarının zəifliyi kimi ciddi çağırışlarla üzləşdi.
1992–1993-cü illərdə münaqişənin hərbi mərhələsinin genişlənməsi nəticəsində Azərbaycanın Dağlıq Qarabağ bölgəsi və onun ətrafındakı yeddi rayon Ermənistan silahlı qüvvələrinin işğalına məruz qaldı. Şuşa və Laçının işğalı, daha sonra Kəlbəcər, Ağdam, Füzuli, Cəbrayıl, Qubadlı və Zəngilanın itirilməsi ölkənin ərazi bütövlüyünə ağır zərbə vurdu. Bu hadisələr yüz minlərlə insanın doğma yurdlarından didərgin düşməsinə, yaşayış məntəqələrinin dağıdılmasına, tarixi-mədəni irsin məhv edilməsinə və regionun sosial-iqtisadi həyatının iflic vəziyyətinə düşməsinə səbəb oldu. Beləliklə, Qarabağ məsələsi Azərbaycan cəmiyyətində yalnız ərazi problemi deyil, milli təhlükəsizlik, tarixi ədalət, humanitar məsuliyyət və dövlət suverenliyi məsələsi kimi formalaşdı.
Münaqişənin beynəlxalq hüquqi müstəvidə tənzimlənməsi istiqamətində BMT Təhlükəsizlik Şurasının 1993-cü ildə qəbul etdiyi 822, 853, 874 və 884 saylı qətnamələr mühüm əhəmiyyət daşıyırdı. Həmin sənədlərdə Azərbaycanın suverenliyi və ərazi bütövlüyü təsdiqlənir, işğal olunmuş ərazilərdən silahlı qüvvələrin çıxarılması və hərbi əməliyyatların dayandırılması tələb edilirdi. Lakin beynəlxalq hüququn mövcud mexanizmləri uzun illər ərzində münaqişənin həllinə nail ola bilmədi. Bu vəziyyət Azərbaycanın öz müdafiə qabiliyyətini gücləndirməsini, müasir ordu quruculuğunu və milli təhlükəsizlik strategiyasını dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevirməsini zəruri etdi.
1993-cü ildə Heydər Əliyevin siyasi hakimiyyətə qayıdışı Azərbaycanın dövlətçilik tarixində yeni mərhələnin başlanğıcı oldu. Ölkədə siyasi sabitliyin təmin edilməsi, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, iqtisadi tənəzzülün aradan qaldırılması və milli təhlükəsizlik sisteminin formalaşdırılması istiqamətində mühüm addımlar atıldı. 1994-cü ilin mayında atəşkəsin əldə olunması Azərbaycanın müharibə şəraitində dövlət quruculuğunu davam etdirməsinə, iqtisadi və diplomatik imkanlarını genişləndirməsinə şərait yaratdı. Eyni zamanda, ölkənin beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqelərinin möhkəmləndirilməsi, enerji strategiyasının həyata keçirilməsi və xarici siyasətdə balanslaşdırılmış yanaşmanın formalaşdırılması gələcək hərbi-siyasi uğurların mühüm əsaslarını yaratdı.
1994-cü ildən sonra uzun müddət davam edən danışıqlar prosesi münaqişənin siyasi həlli üçün real nəticə vermədi. Ermənistanın işğal siyasətini davam etdirməsi, status-kvonu qorumağa çalışması və beynəlxalq vasitəçilik mexanizmlərinin nəticəsiz qalması regionda müharibə təhlükəsini aradan qaldırmadı. 2016-cı ilin aprel döyüşləri Azərbaycan Ordusunun döyüş qabiliyyətini və hərbi potensialını nümayiş etdirməklə yanaşı, mövcud status-kvonun dəyişdirilməsinin mümkünlüyünü də göstərdi. Bu döyüşlər Azərbaycan cəmiyyətində qələbə əzmini gücləndirdi, ordu ilə xalq arasında mənəvi bağlılığı daha da möhkəmləndirdi.
Azərbaycanın hərbi-siyasi strategiyasının əsas istiqamətlərindən biri Silahlı Qüvvələrin müasir tələblərə uyğun inkişaf etdirilməsi idi. Ordunun texniki təchizatının yenilənməsi, peşəkar hərbi kadrların hazırlanması, komanda-idarəetmə sisteminin təkmilləşdirilməsi, müdafiə sənayesinin inkişafı və beynəlxalq hərbi əməkdaşlığın genişləndirilməsi ölkənin müdafiə potensialını əhəmiyyətli dərəcədə artırdı. Xüsusilə müasir pilotsuz uçuş aparatlarının, dəqiq zərbə sistemlərinin, kəşfiyyat vasitələrinin və elektron mübarizə imkanlarının hərbi sistemə inteqrasiyası Azərbaycan Ordusunun döyüş strategiyasında keyfiyyətcə yeni mərhələ yaratdı. Bu baxımdan, 2020-ci ildə əldə edilən qələbə uzun illər ərzində həyata keçirilən hərbi islahatların, iqtisadi inkişafın və ardıcıl dövlət siyasətinin nəticəsi idi.
2020-ci il sentyabrın 27-də Ermənistan silahlı qüvvələrinin genişmiqyaslı hərbi təxribatlarına cavab olaraq Azərbaycan Ordusunun əks-hücum əməliyyatlarına başlaması ilə Vətən müharibəsi başlandı. 44 gün davam edən müharibə Azərbaycanın müasir tarixində ən mühüm hərbi-siyasi hadisələrdən birinə çevrildi. Müharibənin ilk günlərindən etibarən Azərbaycan Ordusu müxtəlif istiqamətlərdə uğurlu əməliyyatlar həyata keçirərək Cəbrayıl, Füzuli, Zəngilan, Qubadlı və digər ərazilərdə irəliləyiş əldə etdi. Hərbi əməliyyatların gedişində yaşayış məntəqələrinin və strateji yüksəkliklərin azad edilməsi Azərbaycan Ordusunun əməliyyat-taktiki üstünlüyünü nümayiş etdirdi.
Vətən müharibəsinin gedişində Hadrut qəsəbəsinin azad edilməsi xüsusi hərbi-strateji əhəmiyyət daşıyırdı. Bu uğur Azərbaycan Ordusunun əməliyyat imkanlarını genişləndirdi və Şuşa istiqamətində irəliləyiş üçün əlverişli şərait yaratdı. Oktyabrın 20-də Zəngilan şəhərinin, oktyabrın 25-də Qubadlı şəhərinin azad edilməsi cənub və cənub-qərb istiqamətlərində hərbi əməliyyatların uğurla davam etdirilməsini təmin etdi. Azad edilən ərazilər sırasında strateji mövqelərin əldə olunması müharibənin sonrakı mərhələsində həlledici rol oynadı.
Vətən müharibəsinin ən mürəkkəb və həlledici hərbi əməliyyatlarından biri Şuşa şəhərinin azad edilməsi idi. Qarabağın tarixi-mədəni mərkəzi, mühüm strateji mövqeyə malik Şuşa şəhəri həm hərbi, həm də mənəvi baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Şəhərin mürəkkəb dağlıq relyefi, yüksəkliklərdə yerləşməsi və müdafiə baxımından əlverişli mövqeyi onun azad edilməsini çətinləşdirirdi. Azərbaycan hərbçilərinin mürəkkəb relyef şəraitində həyata keçirdiyi əməliyyatlar, xüsusi təyinatlı qüvvələrin peşəkarlığı, fiziki hazırlığı və döyüş əzmi hərbi tarix baxımından diqqətəlayiq nümunə oldu. Şuşanın azad edilməsi yalnız mühüm hərbi qələbə deyil, həm də Azərbaycan xalqının milli-mənəvi yaddaşında dərin iz qoyan tarixi hadisə kimi qiymətləndirildi.
2020-ci il noyabrın 8-də Şuşa şəhərinin azad edilməsi haqqında xəbərin elan olunması Vətən müharibəsinin taleyini müəyyən edən əsas hadisəyə çevrildi. Şuşanın azad edilməsi Ermənistanın hərbi-siyasi rəhbərliyini ağır vəziyyətə saldı və müharibənin davam etdirilməsinin perspektivsizliyini açıq şəkildə nümayiş etdirdi. Məhz bu hadisədən sonra noyabrın 10-da Azərbaycan, Ermənistan və Rusiya liderləri tərəfindən üçtərəfli bəyanat imzalandı. Bəyanata əsasən, hərbi əməliyyatlar dayandırıldı, Ağdam, Kəlbəcər və Laçın rayonlarının Azərbaycana qaytarılması nəzərdə tutuldu, regionda yeni təhlükəsizlik və nəqliyyat-kommunikasiya reallıqlarının formalaşması üçün siyasi-hüquqi çərçivə müəyyən edildi.
Şuşanın azad olunmasının tarixi əhəmiyyətini yalnız hərbi nəticələrlə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Şuşa Azərbaycan xalqının mədəniyyətinin, musiqisinin, ədəbiyyatının, memarlığının və milli kimliyinin mühüm mərkəzidir. Bu şəhər Molla Pənah Vaqif, Xurşidbanu Natəvan, Üzeyir Hacıbəyli, Bülbül və bir çox görkəmli şəxsiyyətlərin adı ilə bağlıdır. Şuşanın azad edilməsi Azərbaycanın tarixi-mədəni irsinə sahib çıxmaq, milli yaddaşın bütövlüyünü bərpa etmək və işğal dövründə zərər görmüş mədəni irsin yenidən dirçəldilməsi baxımından mühüm mərhələ təşkil etdi. Bu səbəbdən 8 Noyabr Azərbaycan xalqının həm hərbi, həm də mədəni-mənəvi qələbəsinin simvoluna çevrildi.
Azərbaycan Respublikasının Prezidenti İlham Əliyevin 2020-ci il dekabrın 3-də imzaladığı sərəncamla noyabrın 8-i Azərbaycan Respublikasında Zəfər Günü elan edildi. Bu qərar 8 Noyabr tarixinin dövlətçilik və milli yaddaş baxımından xüsusi statusunu rəsmiləşdirdi. Zəfər Gününün təsis edilməsi qələbənin yalnız hərbi-siyasi nəticə kimi deyil, gələcək nəsillərə ötürülməli olan milli tarixi dəyər kimi qorunmasına xidmət edir. Bu gün Azərbaycan cəmiyyətində vətənpərvərlik, dövlətə bağlılıq, milli birlik və tarixi məsuliyyət anlayışlarının möhkəmləndirilməsində mühüm rol oynayır.
Vətən müharibəsində əldə edilən qələbənin əsas amillərindən biri Azərbaycan xalqının milli birliyi və həmrəyliyi idi. Müharibə dövründə cəmiyyətin müxtəlif təbəqələrinin vahid məqsəd ətrafında birləşməsi, ordunun mənəvi dəstəklənməsi, informasiya müharibəsində milli mövqenin müdafiə olunması və dövlət siyasətinə ictimai dəstəyin yüksək səviyyədə olması qələbənin sosial-siyasi əsaslarını təşkil edirdi. Xalq-ordu birliyi müharibənin gedişində yalnız mənəvi amil kimi deyil, həm də dövlətin səfərbərlik imkanlarını gücləndirən mühüm ictimai resurs kimi çıxış etdi.
Qələbənin əldə olunmasında Azərbaycan əsgər və zabitlərinin qəhrəmanlığı, peşəkarlığı və fədakarlığı həlledici əhəmiyyətə malik idi. Vətən müharibəsi zamanı hərbi qulluqçuların göstərdiyi şücaət Azərbaycan hərb tarixinin yeni səhifəsini yaratdı. Şəhidlərin xatirəsi, qazilərin fədakarlığı və müharibə iştirakçılarının döyüş yolu Zəfər Gününün mənəvi məzmununu müəyyən edən əsas amillərdəndir. Bu qələbənin arxasında canından keçən insanların, sağlamlığını itirən qazilərin və müharibənin ağır nəticələrini yaşayan ailələrin fədakarlığı dayanır. Buna görə də Zəfər Günü yalnız sevinc və qürur tarixi deyil, həm də şəhidlərin xatirəsi qarşısında mənəvi məsuliyyət günüdür.
Vətən müharibəsinin nəticələri Azərbaycanın beynəlxalq münasibətlər sistemində mövqeyinə də ciddi təsir göstərdi. Azərbaycan öz ərazi bütövlüyünün bərpası istiqamətində hərbi-siyasi iradəsini nümayiş etdirdi, regionda yeni geosiyasi reallıqların formalaşmasında əsas aktorlardan birinə çevrildi. Müharibə müasir dövrdə hərbi texnologiyaların, çevik komanda-idarəetmə sistemlərinin, kəşfiyyat imkanlarının və informasiya üstünlüyünün əhəmiyyətini də nümayiş etdirdi. Azərbaycan Ordusunun tətbiq etdiyi müasir döyüş üsulları beynəlxalq hərbi ekspertlərin diqqətini cəlb etdi və müasir müharibə strategiyalarının öyrənilməsi baxımından mühüm təcrübə yaratdı.
Zəfərdən sonrakı dövr Azərbaycanın qarşısında yeni siyasi, iqtisadi, sosial və humanitar vəzifələr müəyyənləşdirdi. İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə genişmiqyaslı bərpa və quruculuq işlərinin həyata keçirilməsi, infrastrukturun yenidən qurulması, yolların, tunellərin, hava limanlarının və enerji obyektlərinin inşası dövlət siyasətinin prioritet istiqamətlərinə çevrildi. Qarabağ və Şərqi Zəngəzur iqtisadi rayonlarının yaradılması həmin ərazilərin vahid iqtisadi sistemə inteqrasiyası, regional inkişaf imkanlarının genişləndirilməsi və yeni iqtisadi əlaqələrin formalaşdırılması baxımından mühüm addım oldu.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə həyata keçirilən Böyük Qayıdış proqramı Zəfərdən sonrakı mərhələnin əsas sosial-humanitar istiqamətlərindən biridir. Uzun illər doğma yurdlarından ayrı düşmüş insanların öz torpaqlarına qayıtması, yaşayış məntəqələrinin yenidən qurulması, məktəblərin, xəstəxanaların, mədəniyyət və sosial xidmət obyektlərinin fəaliyyətə başlaması ərazi bütövlüyünün bərpasının real nəticələrini göstərir. Lakin bu proses yalnız fiziki infrastrukturun yaradılması ilə məhdudlaşmır. Eyni zamanda, minalardan təmizləmə, ekoloji tarazlığın bərpası, dağıdılmış tarixi-mədəni abidələrin qorunması və əhalinin təhlükəsiz yaşayış şəraitinin təmin olunması kimi mürəkkəb və uzunmüddətli vəzifələri də əhatə edir.
2023-cü il sentyabrın 19–20-də Azərbaycan Respublikasının Qarabağ bölgəsində həyata keçirilən lokal xarakterli antiterror tədbirlərindən sonra ölkənin suverenliyinin bütün ərazisində bərpası istiqamətində mühüm mərhələ tamamlandı. Bu hadisə 2020-ci ildə əldə edilmiş hərbi qələbənin və sonrakı siyasi proseslərin davamı kimi Azərbaycan dövlətinin konstitusiya quruluşunun və suveren idarəetmə imkanlarının təmin edilməsi baxımından əhəmiyyət daşıyır. Beləliklə, 8 Noyabr Zəfər Günü yalnız 44 günlük Vətən müharibəsinin qələbəsini deyil, Azərbaycanın müstəqillik dövründə ərazi bütövlüyünün və suverenliyinin bərpasına aparan tarixi prosesin əsas dönüş nöqtəsini təcəssüm etdirir.
Zəfər Gününün tarixi əhəmiyyəti Azərbaycanın müasir dövlətçilik modelinin təhlili baxımından da diqqətəlayiqdir. Bu qələbə göstərdi ki, güclü dövlətçilik ənənələri, ardıcıl siyasi strategiya, iqtisadi potensial, müasir ordu quruculuğu və milli həmrəylik vahid məqsəd ətrafında birləşdikdə mürəkkəb tarixi problemlərin həlli üçün real imkanlar yaranır. Azərbaycan təcrübəsi hərbi uğurun yalnız silah və texnologiyadan asılı olmadığını, eyni zamanda siyasi qərarların ardıcıllığı, institusional sabitlik, diplomatik fəaliyyət və cəmiyyətin mənəvi hazırlığı ilə sıx bağlı olduğunu nümayiş etdirdi.
8 Noyabrın Azərbaycan tarixindəki yeri həm də milli identikliyin möhkəmlənməsi ilə əlaqədardır. Uzun illər işğal altında qalmış torpaqların azad edilməsi, dövlət bayrağının Şuşada, Cəbrayılda, Zəngilanda, Qubadlıda və digər ərazilərdə dalğalanması milli yaddaşda yeni tarixi məzmun formalaşdırdı. Bu qələbə gənc nəslin vətənpərvərlik ruhunda tərbiyəsində, dövlətçilik ideyalarının təbliğində, tarixi hadisələrə obyektiv yanaşmanın formalaşdırılmasında mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Zəfər Günü gələcək nəsillərə yalnız qazanılmış qələbənin deyil, həm də onun əldə olunması üçün göstərilmiş iradə, birlik və fədakarlığın mahiyyətini çatdırmalıdır.
Azərbaycanın Zəfər tarixi regional əməkdaşlıq və davamlı sülh perspektivləri baxımından da yeni imkanlar yaratmışdır. Müharibədən sonrakı dövrdə Cənubi Qafqazda nəqliyyat-kommunikasiya əlaqələrinin bərpası, iqtisadi əməkdaşlığın genişləndirilməsi və dövlətlərarası münasibətlərin beynəlxalq hüquq normaları əsasında qurulması regionun gələcək inkişafı üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Bununla yanaşı, dayanıqlı sülhün təmin edilməsi üçün qarşılıqlı suverenliyin və ərazi bütövlüyünün tanınması, sərhədlərin delimitasiyası və demarkasiyası, humanitar məsələlərin həlli, etimad mühitinin yaradılması vacib şərtlər olaraq qalır.
8 Noyabr – Zəfər Günü Azərbaycan xalqının tarixi yaddaşında dövlətçilik iradəsinin, milli həmrəyliyin və müstəqil siyasət yürütmək əzminin rəmzi kimi yaşayır. Bu tarix keçmişin ağrılarını, müharibənin ağır nəticələrini və şəhidlərin fədakarlığını unutdurmadan gələcəyə yönəlmiş dövlətçilik düşüncəsini formalaşdırır. Zəfərin əsl tarixi dəyəri yalnız hərbi uğurla deyil, onun nəticəsində əldə edilmiş suverenliyin qorunması, azad edilmiş ərazilərin dirçəldilməsi, keçmiş məcburi köçkünlərin doğma yurdlarına qayıdışının təmin edilməsi və regionda davamlı sülhün qurulması ilə ölçülür. Bu baxımdan, 8 Noyabr Azərbaycan tarixində həm böyük tarixi qələbənin, həm də yeni inkişaf mərhələsinin başlanğıcının simvoludur.
Təranə Əlivərdiyeva,
YAP Yasamal rayon təşkilatının gənc fəalı
