Azərbaycanın müstəqillik tarixində elə dövrlər var ki, onların mahiyyətini yalnız həmin illərin hadisələrini ardıcıllıqla təhlil etməklə anlamaq mümkündür. 1993-cü il belə mərhələlərdəndir. Müstəqilliyin əldə edilməsindən sonra qarşıya çıxan siyasi, iqtisadi və hərbi problemlər dövlətin gələcək istiqamətini müəyyənləşdirən ciddi sınaq yaratmışdı. Heydər Əliyevin 1993-cü ilin iyununda siyasi rəhbərliyə qayıdışı və 3 oktyabrda Prezident seçilməsi bu mərhələnin əsas hadisələri sırasında yer alır. Rəsmi tarix mənbələri həmin dövrü dövlət müstəqilliyinin qorunması və dövlət idarəçiliyinin yenidən qurulması baxımından dönüş mərhələsi kimi təqdim edir.
Milli qurtuluş anlayışı Azərbaycan siyasi tarixində konkret hadisələrlə bağlı işlədilir. 15 iyun 1993-cü ildə Heydər Əliyevin Ali Sovetin sədri seçilməsi sonradan Milli Qurtuluş Günü kimi tarixə daxil oldu. Həmin günün siyasi mahiyyəti ölkədə idarəolunmazlıq risklərinin artdığı bir vaxtda dövlət hakimiyyətinin yenidən təşkil olunması ilə əlaqələndirilir. Prezidentin rəsmi səhifəsində qeyd olunur ki, 1993-cü ilin may-iyun aylarında Azərbaycan vətəndaş müharibəsi və müstəqilliyin itirilməsi təhlükəsi ilə üzləşmişdi
Bu vəziyyətdə milli qurtuluş yalnız bir şəxsin siyasi hakimiyyətə gəlməsi kimi izah edilə bilməz. Məsələ dövlətin işləkliyinin bərpası, cəmiyyətin qarşıdurmadan çıxarılması və müstəqilliyin real məzmun qazanması ilə bağlı idi. Müstəqil dövlətin mövcudluğu üçün yalnız beynəlxalq hüquqi status kifayət etmir; dövlət öz ərazisində idarəetməni həyata keçirməli, təhlükəsizliyi təmin etməli, iqtisadi resursları idarə etməli və vətəndaşların hüquqlarını qoruyan institutlar yaratmalıdır.
1993-cü ilin mürəkkəb mənzərəsində ilk prioritetlərdən biri siyasi sabitliyin təmin edilməsi oldu. Sonrakı rəsmi qiymətləndirmələrdə qanunsuz silahlı dəstələrin tərksilah edilməsi, dövlət nizamının bərpası və idarəçilik institutlarının möhkəmləndirilməsi həmin dövrün əsas nəticələri kimi göstərilir. Bu tədbirlər dövlətin təhlükəsizlik qabiliyyətinin və mərkəzləşdirilmiş idarəçiliyin bərpasına yönəlmişdi.
Milli qurtuluş yolunun digər mühüm istiqaməti cəmiyyətin vahid dövlətçilik ideyası ətrafında birləşməsi idi. Müstəqilliyin ilk illərində siyasi parçalanma və qarşıdurma dövlətin fəaliyyətinə mənfi təsir göstərirdi. Dövlətçilik ideyasının möhkəmləndirilməsi üçün müxtəlif sosial və siyasi qrupların ümumi milli maraqlar ətrafında konsolidasiyası vacib məsələ idi. Sonrakı dövrdə Azərbaycançılıq ideyası bu baxımdan dövlət siyasətinin əsas anlayışlarından biri kimi təqdim edildi. Rəsmi mənbələr də Heydər Əliyevin dövlətçilik strategiyasında Azərbaycançılığın mühüm yer tutduğunu qeyd edir.
Siyasi sabitliyin yaradılması iqtisadi bərpa üçün də zəruri şərt idi. 1990-cı illərin əvvəlində iqtisadi tənəzzül, inflyasiya, istehsalın azalması və işsizlik geniş sosial problemlər yaradırdı. Dövlət idarəçiliyinin sabitləşməsi ilə bazar iqtisadiyyatına keçid prosesinin hüquqi və institusional əsasları formalaşdırılmağa başladı. Özəlləşdirmə, sahibkarlığın inkişafı və xarici investisiyaların cəlbi iqtisadi strategiyanın mühüm elementlərinə çevrildi.
1994-cü ildə “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması bu yeni iqtisadi xəttin ən mühüm hadisələrindən biri oldu. Azərbaycan enerji resurslarını beynəlxalq tərəfdaşlarla əməkdaşlıq şəraitində işlətmək üçün geniş imkan əldə etdi. Bu, dövlətin xarici investisiyaya açıq iqtisadi siyasətini göstərən nümunələrdən biri idi. Sonrakı illərdə enerji sektorundan əldə olunan gəlirlər dövlət maliyyəsinin və iqtisadi imkanların genişlənməsində mühüm rol oynadı.
Milli qurtuluş anlayışının hüquqi tərəfi də xüsusi əhəmiyyət daşıyır. 1995-ci ildə Konstitusiyanın qəbul edilməsi müstəqil Azərbaycanın dövlət sisteminin əsaslarını müəyyən etdi. Konstitusiya xalqı dövlət hakimiyyətinin mənbəyi kimi müəyyənləşdirir, hakimiyyətin qanunvericilik, icra və məhkəmə qollarına bölünməsi prinsipini təsbit edir və insan hüquq və azadlıqlarının təmin edilməsini dövlətin əsas məqsədləri sırasında göstərir.
Bu hüquqi çərçivə siyasi sabitliyi institusional dövlət quruculuğu ilə tamamladı. Dövlətin uzunmüddətli fəaliyyətinin şəxslərdən və ayrı-ayrı siyasi hadisələrdən asılı olmaması üçün qanunlar, institutlar və idarəçilik mexanizmləri formalaşmalı idi. 1990-cı illərin ikinci yarısında siyasi sistemin, iqtisadi idarəçiliyin və beynəlxalq əlaqələrin inkişaf etdirilməsi bu prosesin müxtəlif istiqamətlərini təşkil etdi.
1993-cü ilin siyasi dərslərindən biri də dövlət müstəqilliyinin qorunmasının daxili sabitliklə sıx bağlı olmasıdır. İqtisadi resursları məhdud, institusional sistemi yeni formalaşan dövlət üçün daxili qarşıdurmalar əlavə zəiflik yaradır. Bu səbəbdən siyasi sabitlik və dövlət institutlarının işləkliyi milli təhlükəsizliyin tərkib hissəsi kimi nəzərdən keçirilə bilər.
Digər mühüm məqam xarici siyasətin yenidən qurulması idi. Azərbaycan beynəlxalq təcriddən çıxmaq, dövlətlərlə diplomatik əlaqələri genişləndirmək və beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq etmək üçün daha sistemli siyasət həyata keçirməyə başladı. Rəsmi mənbələr 1993-cü ildən sonra “açıq qapılar” siyasətinin və beynəlxalq inteqrasiyanın dövlətin inkişaf istiqamətlərindən birinə çevrildiyini bildirir.
Milli qurtuluş yolu bununla da yalnız 1993-cü ilin hadisələri ilə məhdudlaşmadı. 1993–2003-cü illərdə siyasi, hüquqi, iqtisadi və diplomatik sahələrdə həyata keçirilən tədbirlər müstəqil dövlətin institusional əsaslarını genişləndirdi. Prezidentin rəsmi tarix materialında bu onillik fundamental islahatlar dövrü kimi xarakterizə edilir .
Bu gün 15 iyun və 3 oktyabr tarixləri Azərbaycanın müasir siyasi tarixində bir-birini tamamlayan mərhələlər kimi xatırlanır. 15 iyun siyasi idarəçiliyin bərpası ilə, 3 oktyabr isə prezident seçkisi yolu ilə hakimiyyətin legitimləşdirilməsi ilə əlaqələndirilir. Hər iki hadisənin fonunda əsas məsələ dövlət müstəqilliyinin qorunması və dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi idi.
Heydər Əliyevin “Biz müstəqil Azərbaycanda öz strateji yolumuzu artıq müəyyən etmişik və bu yolla gedirik” fikri həmin dövrün dövlət quruculuğu yanaşmasını ifadə edən siyasi tezislərdən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər. Bu yolun hüquqi, demokratik və dünyəvi dövlət quruculuğu prinsipləri ilə əlaqələndirilməsi 1995-ci il Konstitusiyasında da öz hüquqi ifadəsini tapdı.
1993-cü ilin hadisələrinə tarixi məsafədən baxdıqda görünür ki, milli qurtuluş ideyası dövlətin qorunması, siyasi sabitliyin yaradılması, hüquqi institutların qurulması və iqtisadi müstəqilliyin möhkəmləndirilməsi kimi müxtəlif istiqamətləri özündə birləşdirən geniş prosesdir. Bu prosesin əsas nəticəsi müstəqil dövlətin fəaliyyət qabiliyyətinin gücləndirilməsi oldu.
Nəbi Sadıqov,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
