1993-cü ildə baş verən siyasi dəyişikliklərin tarixi əhəmiyyətini daha aydın görmək üçün həmin ilin hadisələrini yalnız bir neçə ayın çərçivəsində deyil, sonrakı onilliklə birlikdə nəzərdən keçirmək lazımdır. Heydər Əliyevin 3 oktyabr 1993-cü ildə Prezident seçilməsi ilə başlayan mərhələ 2003-cü ilə qədər siyasi, hüquqi, iqtisadi və diplomatik sahələrdə ardıcıl dəyişikliklərlə müşayiət olundu. Rəsmi tarix materiallarında 1993–2003-cü illər fundamental islahatlar və dövlət quruculuğu dövrü kimi təqdim edilir.
Bu onilliyin başlanğıcında əsas problem dövlətin sabitliyinin təmin edilməsi idi. 1993-cü ilin əvvəlində siyasi və iqtisadi böhran dərinləşmiş, ölkə vətəndaş qarşıdurması təhlükəsi ilə üzləşmişdi. Heydər Əliyevin iyun ayında siyasi rəhbərliyə qayıtması və oktyabr ayında Prezident seçilməsi dövlət idarəçiliyinin yenidən təşkilinə şərait yaratdı. Rəsmi mənbələr 15 iyun hadisəsini Milli Qurtuluş Günü kimi qeyd edir və həmin mərhələnin dövlət müstəqilliyinin qorunması baxımından əhəmiyyətini vurğulayır.
1993-cü ildən sonra siyasi sabitliyin yaradılması digər sahələrdə islahatların aparılmasına imkan verdi. Dövlət idarəçiliyinin bərpası, təhlükəsizlik strukturlarının möhkəmləndirilməsi və qanunsuz silahlı birləşmələrin tərksilah edilməsi barədə rəsmi materiallarda məlumat verilir. Bu tədbirlər dövlətin öz ərazisində idarəetmə qabiliyyətinin gücləndirilməsi baxımından mühüm mərhələ təşkil etdi.
Növbəti mühüm mərhələ hüquqi dövlət quruculuğu oldu. 1995-ci ildə qəbul edilən Konstitusiya müstəqil Azərbaycanın dövlət sisteminin hüquqi əsaslarını müəyyənləşdirdi. Xalqın dövlət hakimiyyətinin mənbəyi olması, hakimiyyətlərin bölgüsü, insan və vətəndaş hüquqlarının qorunması kimi prinsiplər Konstitusiyada təsbit edildi. Prezidentin rəsmi materiallarında bu sənəd müasir demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlətin əsaslarından biri kimi xarakterizə edilir.
Konstitusiyanın qəbulundan sonra dövlət idarəçiliyi daha sistemli hüquqi çərçivəyə keçdi. Dövlət orqanlarının səlahiyyətləri, vətəndaşların hüquqları və idarəçilik mexanizmləri konstitusion əsaslar üzərində inkişaf etdirildi. Bu, müstəqilliyin ilk illərində yaradılmış siyasi sistemin institusional baxımdan möhkəmləndirilməsinə imkan verdi.
İqtisadi sahədə isə 1993-cü ildən etibarən bazar iqtisadiyyatı prinsiplərinə keçid və xarici investisiyaların cəlbi istiqamətində tədbirlər görüldü. Rəsmi mənbələr siyasi sabitliyin yaradılmasından sonra xarici investisiyaların ölkəyə gəlməsinin sürətləndiyini və iqtisadi islahatların nəticə verməyə başladığını bildirir
1994-cü ildə “Əsrin müqaviləsi”nin imzalanması bu iqtisadi strategiyanın əsas hadisələrindən biri oldu. Azərbaycan neft sektorunda beynəlxalq əməkdaşlıq üçün geniş imkan əldə etdi. Müqavilə ölkənin enerji potensialının dünya bazarları ilə əlaqələndirilməsi, xarici kapitalın cəlb edilməsi və uzunmüddətli iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsi baxımından mühüm rol oynadı.
Enerji siyasəti ilə yanaşı iqtisadi idarəetmənin digər sahələri də dəyişirdi. Dövlətin maliyyə və vergi sistemi, sahibkarlıq mühiti, özəlləşdirmə və bazar institutları mərhələli şəkildə formalaşdırılırdı. İqtisadiyyatın yeni modelə uyğunlaşdırılması uzunmüddətli proses olsa da, 1993–2003-cü illər həmin modelin əsaslarının qoyulduğu dövr kimi xarakterizə edilir.
Bu onillikdə xarici siyasət də yeni mərhələyə keçdi. Azərbaycanın beynəlxalq ictimaiyyətə inteqrasiyası, xarici investisiyaların cəlbi və müxtəlif dövlətlərlə münasibətlərin genişləndirilməsi dövlət strategiyasının əsas istiqamətlərindən oldu. Rəsmi mənbələr “açıq qapılar” siyasətini və beynəlxalq inteqrasiyanı 1993-cü ildə müəyyənləşdirilən inkişaf istiqamətlərindən biri kimi göstərir.
Beləliklə, 1993–2003-cü illərin siyasi mənzərəsində bir neçə paralel proses müşahidə edilir. Bir tərəfdən dövlətin təhlükəsizlik və idarəçilik imkanları möhkəmləndirilir, digər tərəfdən hüquqi sistem formalaşdırılır, iqtisadiyyat bazar prinsiplərinə uyğunlaşdırılır və beynəlxalq əlaqələr genişləndirilirdi. Bu istiqamətlərin hər biri digəri üçün şərait yaradırdı.
Dövlətçilik strategiyasının mühüm xüsusiyyətlərindən biri də milli maraqların uzunmüddətli məqsədlərlə əlaqələndirilməsi idi. Dövlətin siyasi sabitliyi yalnız həmin günün böhranını aradan qaldırmaq məqsədi daşımırdı; eyni zamanda gələcək inkişaf üçün institutların qurulmasını tələb edirdi. Buna görə də 1993-cü ildən sonrakı mərhələnin nəticələrini yalnız cari siyasi hadisələrlə ölçmək düzgün olmazdı.
Azərbaycançılıq ideyası da bu strategiyanın ideoloji komponentlərindən biri kimi təqdim olunurdu. Rəsmi mənbələr Heydər Əliyevin dövlətçilik irsində Azərbaycançılığın mühüm yer tutduğunu bildirir. Bu ideya milli birlik, dövlətçilik və müstəqillik anlayışlarını vahid siyasi çərçivədə birləşdirmək məqsədi daşıyırdı.
1993–2003-cü illərdə təhsil, mədəniyyət, elm və digər ictimai sahələrdə də dövlət siyasətinin formalaşdırılması davam etdi. Dövlət quruculuğu yalnız siyasi və iqtisadi institutların yaradılması ilə məhdudlaşmırdı. Milli kimliyin, dilin, mədəni irsin və tarixi yaddaşın qorunması da müstəqil dövlətin ideoloji və sosial əsaslarının möhkəmləndirilməsi ilə bağlı idi.
Heydər Əliyevin “Biz Azərbaycanda demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlət qururuq” fikri bu onilliyin siyasi xəttini ümumiləşdirən ifadələrdən biri kimi nəzərdən keçirilə bilər. Bu fikir dövlətin gələcək inkişafının konkret siyasi modelə əsaslanacağını göstərirdi. 1995-ci il Konstitusiyası həmin modelin əsas hüquqi çərçivəsini müəyyənləşdirdi.
1993-cü ildə başlayan onillik həm də dövlətin iqtisadi və siyasi suverenliyinin bir-birini tamamladığı dövr oldu. Siyasi sabitlik iqtisadi layihələrin həyata keçirilməsinə, iqtisadi imkanların artması isə dövlətin sosial və təhlükəsizlik siyasətinə daha çox resurs ayırmasına şərait yaratdı. Xarici investisiyalar və enerji layihələri Azərbaycanın beynəlxalq mövqeyinin möhkəmlənməsinə də təsir göstərdi.
Bu dövrün tarixi əhəmiyyətini qiymətləndirərkən 1993-cü ilin ilkin böhranı ilə 2003-cü ilin dövlətçilik mənzərəsi arasındakı fərqi nəzərə almaq mümkündür. 1993-cü ildə əsas gündəlik məsələ dövlətin sabitliyinin qorunması idisə, sonrakı illərdə gündəm daha geniş institusional və iqtisadi layihələri əhatə etməyə başladı. Rəsmi mənbələr bu onilliyi sabitlik, inkişaf və fundamental islahatlar dövrü kimi xarakterizə edir.
3 oktyabr 1993-cü il prezident seçkisinin tarixi mənası da bu uzunmüddətli inkişaf xətti daxilində daha aydın görünür. Seçkidən sonra dövlət idarəçiliyinin sabitləşdirilməsi, hüquqi sistemin qurulması, iqtisadi islahatların aparılması və beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi paralel şəkildə həyata keçirildi. Bu proseslər müstəqil Azərbaycanın sonrakı inkişafı üçün institusional baza yaratdı.
1993–2003-cü illərdən qalan əsas dövlətçilik dərslərindən biri siyasi sabitliklə iqtisadi inkişafın, hüquqi dövlətlə sosial tərəqqinin və milli maraqlarla beynəlxalq əməkdaşlığın qarşılıqlı bağlı olmasıdır. Dövlət yalnız bir sahədə güclü olmaqla uzunmüddətli dayanıqlılıq qazana bilməz. Müasir dövlətçilik siyasi, hüquqi, iqtisadi, sosial və diplomatik institutların birlikdə işləməsini tələb edir.
Bu baxımdan 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycanın müasir tarixində yalnız müəyyən bir seçkinin tarixi kimi deyil, dövlət quruculuğunun yeni mərhələsini başladan hadisə kimi araşdırılır. Sonrakı on il ərzində yaradılan hüquqi, siyasi, iqtisadi və diplomatik mexanizmlər müstəqil Azərbaycanın institusional inkişafının əsas istiqamətlərini müəyyənləşdirdi.
Bu gün həmin dövr haqqında danışarkən ən mühüm məqam hadisələri bir-birindən təcrid etmədən, bütöv dövlətçilik prosesi kimi nəzərdən keçirməkdir. 1993-cü ildə siyasi sabitliyin yaradılması, 1995-ci ildə Konstitusiyanın qəbul edilməsi, 1994-cü ildə enerji strategiyasının mühüm mərhələyə keçməsi və beynəlxalq əlaqələrin genişlənməsi bir-birini tamamlayan proseslər idi. Bu səbəbdən 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycanın siyasi-iqtisadi suverenliyinin formalaşması tarixində mühüm mərhələ olaraq qiymətləndirilə bilər.
Ömər Bağırlı,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
