1993-cü il Azərbaycan dövlətçiliyinin müasir tarixində xüsusi yer tutan mərhələlərdən biridir. Müstəqilliyin ilk illərində ölkə eyni vaxtda siyasi, iqtisadi, hərbi və institusional çətinliklərlə üzləşmişdi. Belə mürəkkəb şəraitdə 3 oktyabr 1993-cü ildə keçirilmiş ümumxalq səsverməsi nəticəsində Heydər Əliyevin Azərbaycan Respublikasının Prezidenti seçilməsi dövlət idarəçiliyinin yeni mərhələsinin başlanğıcı kimi təqdim olunur. Prezidentin rəsmi tarix materiallarında da 3 oktyabr seçkisi müstəqil dövlət quruculuğu, təhlükəsizliyin təmin edilməsi, iqtisadiyyatın bərpası və beynəlxalq əlaqələrin inkişafı ilə bağlı sonrakı strategiyanın əsas mərhələlərindən biri kimi göstərilir.
Bu tarixi hadisəni yalnız seçki faktı kimi qiymətləndirmək həmin dövrün siyasi mənzərəsini tam əks etdirməz. 1993-cü ilin ortalarında dövlət idarəçiliyinin sabitliyi ciddi sınaqlardan keçirdi. Ölkədə daxili qarşıdurmalar, hərbi-siyasi gərginlik və iqtisadi problemlər mövcud idi. Rəsmi mənbələr həmin dövrdə Azərbaycanın vətəndaş müharibəsi təhlükəsi ilə üz-üzə qaldığını, dövlət institutlarının zəiflədiyini və müstəqilliyin gələcəyinin ciddi risklərlə qarşılaşdığını qeyd edir. Heydər Əliyevin 15 iyun 1993-cü ildə Ali Sovetin sədri seçilməsi və daha sonra prezident səlahiyyətlərini həyata keçirməsi bu prosesin siyasi mərhələsini təşkil etdi.
3 oktyabr seçkisinin əhəmiyyəti bundan sonra dövlət idarəçiliyinin legitim siyasi çərçivədə qurulması məsələsi ilə əlaqələndirilir. Dövlətçilik yalnız müəyyən ərazidə hakimiyyət orqanlarının fəaliyyət göstərməsi ilə məhdudlaşmır. Dövlətçilik üçün işlək institutlar, hüquqi baza, təhlükəsizlik sistemi, iqtisadi idarəetmə və xarici siyasətin vahid strategiya ətrafında formalaşması vacibdir. 1993-cü ildən sonrakı dövrdə məhz bu istiqamətlərdə ardıcıl addımlar atıldığı rəsmi mənbələrdə vurğulanır.
Heydər Əliyevin prezident seçilməsindən sonra qarşıda duran məsələlərdən biri ölkədə sabitliyin yaradılması idi. Dövlət idarəçiliyinin normal fəaliyyəti üçün silahlı qarşıdurmaların və qanunsuz silahlı birləşmələrin yaratdığı təhlükələrin aradan qaldırılması mühüm şərt sayılırdı. Sonrakı illərin siyasi qiymətləndirmələrində 1993-cü ilin əsas nəticələrindən biri kimi dövlət nizamının bərpası və idarəçilik sisteminin möhkəmləndirilməsi göstərilir. 1993–2003-cü illər rəsmi mənbələrdə fundamental islahatlar və sabitlik dövrü kimi xarakterizə olunur.
Dövlətçiliyin möhkəmləndirilməsi siyasi qərarlarla yanaşı hüquqi əsasların yaradılmasını da tələb edirdi. Bu baxımdan 1995-ci ildə Azərbaycan Respublikasının Konstitusiyasının qəbul edilməsi mühüm mərhələ oldu. Konstitusiya dövlət hakimiyyətinin təşkilinin əsas prinsiplərini müəyyənləşdirdi, hakimiyyətlərin bölgüsünü təsbit etdi və insan hüquq və azadlıqlarını dövlətin əsas məqsədləri sırasında müəyyənləşdirdi. Prezidentin rəsmi materiallarında Konstitusiyanın müasir demokratik, hüquqi və dünyəvi dövlət quruculuğunun əsas təminatlarından biri olduğu qeyd edilir.
Bu prosesin digər tərəfi iqtisadi idarəetmənin yenidən qurulması idi. Müstəqilliyin ilk illərində iqtisadi tənəzzül, istehsalın azalması, inflyasiya və işsizlik kimi problemlər ölkənin sosial vəziyyətinə təsir göstərirdi. Dövlətin siyasi sabitliyi bərpa etməsi iqtisadi islahatların həyata keçirilməsi üçün daha əlverişli şərait yaratdı. Bazar iqtisadiyyatı prinsiplərinin tətbiqi, özəl sektorun inkişafı və xarici investisiyaların cəlb edilməsi sonrakı iqtisadi strategiyanın mühüm elementlərinə çevrildi. Rəsmi mənbələr 1993-cü ildən sonra siyasi sabitliklə yanaşı iqtisadi islahatların da genişləndiyini və xarici investisiyaların ölkəyə gəlməsi üçün şərait formalaşdığını bildirir.
1993-cü ildən sonrakı iqtisadi siyasətin ən çox xatırlanan istiqamətlərindən biri neft strategiyasıdır. 20 sentyabr 1994-cü ildə imzalanmış “Əsrin müqaviləsi” Azərbaycanın enerji sektorunun beynəlxalq əməkdaşlığa açılmasında mühüm mərhələ oldu. Bu müqavilə yalnız enerji layihəsi deyil, eyni zamanda ölkənin beynəlxalq iqtisadi əlaqələrinin genişlənməsi baxımından əhəmiyyətli hadisə kimi qiymətləndirilir. Sonrakı illərdə enerji resurslarından əldə olunan imkanların iqtisadiyyatın digər sahələrinin inkişafına yönəldilməsi dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri oldu. citeturn0search12
Siyasi suverenliyin möhkəmlənməsi xarici siyasət sahəsində də yeni yanaşma tələb edirdi. Müstəqil dövlət öz milli maraqlarını beynəlxalq münasibətlər sistemində ifadə etməli, müxtəlif dövlətlərlə əlaqələr yaratmalı və beynəlxalq təşkilatlarla əməkdaşlıq etməli idi. Rəsmi mənbələr 1993-cü ildən etibarən Azərbaycanın beynəlxalq ictimaiyyətə inteqrasiyasının və “açıq qapılar” siyasətinin əsas istiqamətlərdən birinə çevrildiyini bildirir.
3 oktyabr 1993-cü il hadisəsini tarixi baxımdan fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri də ondan sonrakı proseslərin bir-biri ilə əlaqəli şəkildə inkişaf etməsidir. Siyasi sabitlik iqtisadi islahatlar üçün, hüquqi baza dövlət institutlarının fəaliyyəti üçün, beynəlxalq əlaqələrin genişlənməsi isə iqtisadi və diplomatik imkanların artması üçün zəmin yaratdı. Beləliklə, dövlət quruculuğu ayrı-ayrı tədbirlərdən ibarət deyil, qarşılıqlı şəkildə tamamlanan proses kimi formalaşdı.
Bu gün 3 oktyabr 1993-cü il Azərbaycan tarixinin mühüm siyasi hadisələrindən biri kimi xatırlanır. Həmin seçkidən sonra ölkənin qarşısında duran əsas vəzifələr dövlət müstəqilliyinin qorunması, dövlət institutlarının möhkəmləndirilməsi, hüquqi bazanın yaradılması, iqtisadiyyatın bərpası və beynəlxalq əlaqələrin genişləndirilməsi idi. Bu istiqamətlər üzrə atılan addımlar sonrakı dövlətçilik modelinin formalaşmasına təsir göstərdi.
Heydər Əliyevin “Biz Azərbaycanda demokratik, hüquqi, dünyəvi dövlət qururuq” fikri də həmin strateji yanaşmanın siyasi ifadələrindən biri kimi təqdim edilir. Bu yanaşmada dövlət quruculuğu demokratiya, hüquq və dünyəvilik prinsipləri ilə əlaqələndirilir. Belə bir modelin əsas xüsusiyyəti dövlətin yalnız idarə edən qurum kimi deyil, hüquq və azadlıqların qorunmasını təmin edən institutlar sistemi kimi formalaşdırılmasıdır.
3 oktyabr seçkisinin tarixi əhəmiyyətini araşdırarkən həm dövrün mürəkkəbliyini, həm də sonrakı institusional dəyişiklikləri birlikdə nəzərdən keçirmək lazımdır. 1993-cü ildə qəbul edilən siyasi qərarlar sonrakı illərdə hüquqi, iqtisadi və diplomatik istiqamətlərdə həyata keçirilən tədbirlərlə tamamlandı. Bu baxımdan həmin tarix Azərbaycanın müstəqil dövlət kimi möhkəmlənməsi prosesinin mühüm mərhələsi olaraq tarixdə öz yerini qoruyur.
Ariz Məmmədov,
YAP Xətai rayon təşkilatı fəalı
