Cəbrayılın keçmişinə nəzər salarkən rayonun yalnız iqtisadi imkanları deyil, elm, təhsil və mədəniyyət sahəsində formalaşdırdığı mühit də xüsusi diqqət çəkir. İşğaldan əvvəl burada müxtəlif sosial və mədəni müəssisələrin fəaliyyət göstərməsi əhalinin maariflənməsinə və ictimai həyatın inkişafına geniş imkanlar yaradırdı.
Rayonun təhsil sisteminin əsas dayaqlarından biri 72 ümumtəhsil məktəbi idi. Bu məktəblərdə 1660 nəfərdən çox müəllim çalışırdı. Müəllim ordusunun genişliyi Cəbrayılın müxtəlif yaşayış məntəqələrində təhsil şəbəkəsinin kifayət qədər əhatəli olduğunu göstərirdi. Məktəblər uşaqların bilik əldə etdiyi məkan olmaqla yanaşı, kənd və qəsəbələrin ictimai həyatında da mühüm rol oynayırdı.
Cəbrayılın maarif ənənələrinin formalaşmasında müəllimlərin fəaliyyəti xüsusi əhəmiyyət daşıyırdı. Müxtəlif nəsillərin təhsil alması, peşə sahibi olması və ali məktəblərə hazırlaşması rayonun intellektual potensialının artmasına şərait yaradırdı. Təhsil sisteminin genişliyi bölgənin gələcək inkişafı üçün insan kapitalının formalaşdırılmasına xidmət edirdi.
Mədəni həyat da rayonun gündəlik yaşamının ayrılmaz hissəsi idi. Cəbrayılda 3 musiqi məktəbinin fəaliyyət göstərməsi uşaqların və yeniyetmələrin musiqi təhsili almasına imkan verirdi. Bu müəssisələrdə formalaşan yaradıcılıq mühiti milli musiqi ənənələrinin yaşadılmasına və yeni istedadların üzə çıxmasına şərait yaradırdı.
Rayonda 12 mədəniyyət evi və 32 klub fəaliyyət göstərirdi. Bu məkanlarda müxtəlif tədbirlər, görüşlər, tamaşalar və ictimai-mədəni proqramlar keçirilirdi. 10 mədəni çadır və avtoklub isə mədəni xidmətlərin yaşayış məntəqələrinə çatdırılmasına imkan verirdi.
Kitabxanalar Cəbrayılın maarifçilik mühitinin mühüm hissəsini təşkil edirdi. Rayon üzrə 78 kitabxananın fəaliyyət göstərməsi əhalinin mütaliəyə çıxışını genişləndirirdi. Kitabxanalar xüsusilə məktəblilər, müəllimlər və ziyalılar üçün mühüm informasiya mənbəyi rolunu oynayırdı.
Cəbrayılın mədəni həyatının ən qiymətli ocaqlarından biri tarix-diyarşünaslıq muzeyi idi. Muzeydə 20 mindən çox eksponatın toplanması rayonun tarixi keçmişinin geniş şəkildə araşdırıldığını və qorunduğunu göstərirdi. Hər bir eksponat müəyyən bir dövr, hadisə, sənətkarlıq nümunəsi və ya məişət ənənəsi haqqında məlumat daşıyırdı.
Səhiyyə sahəsində də rayonun geniş imkanları vardı. 510 çarpayılıq xəstəxanalarda 92 həkim və 432 orta ixtisaslı tibb işçisi əhaliyə xidmət göstərirdi. Bu struktur Cəbrayılın sosial sisteminin yalnız təhsillə məhdudlaşmadığını, səhiyyə xidmətlərinin də müəyyən səviyyədə təşkil edildiyini göstərir.
Rayonun iqtisadi həyatı ilə sosial inkişafı bir-birini tamamlayırdı. Əhalinin üzümçülük, heyvandarlıq, taxılçılıq və baramaçılıqla məşğul olması kənd təsərrüfatı ənənələrinin güclü olduğunu göstərirdi. Sənaye sahəsində 8 müəssisənin fəaliyyət göstərməsi isə rayon iqtisadiyyatında istehsal sektorunun mövcudluğunu təsdiqləyirdi.
Cəbrayılın təsərrüfat sistemində 42 kolxoz, mal-qaranın kökəltmə birliyi və quşçuluq fabriki də fəaliyyət göstərirdi. Bu müəssisələr əhalinin məşğulluğunun təmin edilməsində, kənd təsərrüfatı məhsullarının istehsalında və rayonun iqtisadi dövriyyəsində mühüm yer tuturdu.
Təbii sərvətlər də Cəbrayılın gələcək inkişaf perspektivlərini genişləndirən amillərdən idi. Ərazidə sement, mərmər və mişar daşı kimi tikinti materiallarının olması, dəmir filizi və neft yataqlarının mövcudluğu barədə məlumatların yayılması bölgənin sənaye baxımından da potensialını göstərirdi.
İşğal nəticəsində Cəbrayılın bu sosial və mədəni mühiti dağıdıldı. Məktəblər, mədəniyyət müəssisələri, kitabxanalar və digər obyektlər fəaliyyətini dayandırdı. Bununla belə, Cəbrayılın təhsil və mədəniyyət ənənələri rayon sakinlərinin yaddaşında qorundu.
Bu gün Cəbrayılın yenidən qurulması yalnız yeni binaların inşası ilə ölçülmür. Müasir məktəblərin, mədəniyyət müəssisələrinin, kitabxanaların və digər sosial obyektlərin yaradılması şəhərin ictimai həyatının yenidən formalaşdırılması üçün vacibdir. Gələcək Cəbrayılın əsas dayaqlarından biri də məhz təhsilli, savadlı və mədəni mühitin bərpası olacaq.
Zümrüd Əliyeva,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
