İşğal hər bir xalq üçün yalnız torpaqların itirilməsi ilə ölçülən hadisə deyil. Onun yaratdığı fəsadlar insanların həyatına, yaşayış məkanlarına, sosial münasibətlərə, iqtisadi fəaliyyətə və mədəni yaddaşa uzun illər təsir göstərir. Cəbrayıl rayonunun işğalı da bölgənin yalnız ərazi bütövlüyünə deyil, əsrlər boyu formalaşmış yaşayış mühitinə, sosial infrastruktura və zəngin mədəni irsinə ağır zərbə vurdu. 1993-cü ildə baş verən işğal nəticəsində şəhər və kəndlərdə normal həyat dayandı, rayon əhalisi doğma yurdlarından didərgin salındı, insanların gündəlik yaşayışını təmin edən çoxsaylı obyektlər fəaliyyətini dayandırdı.
1050 kvadrat kilometr ərazini əhatə edən və təxminən 52 min nəfərin yaşadığı rayonun işğal altında qalması genişmiqyaslı maddi itkilərlə müşayiət olundu. Hesablamalara əsasən, işğal nəticəsində əraziyə 13,928 milyard ABŞ dolları məbləğində ziyan dəydiyi bildirilir. Bu məbləğ yalnız dağıdılmış binaların və yararsız vəziyyətə salınmış obyektlərin maddi dəyərini ifadə etmir. Burada uzun illər ərzində yaradılmış sosial və iqtisadi potensialın itirilməsi, təsərrüfat fəaliyyətinin dayanması, yaşayış məntəqələrinin dağıdılması və insanların öz doğma torpaqlarında yaşamaq imkanından məhrum edilməsi kimi çoxsaylı nəticələr öz əksini tapır.
İşğaldan əvvəl bölgədə formalaşmış sosial infrastruktur əhalinin gündəlik həyatının mühüm hissəsini təşkil edirdi. 72 ümumtəhsil məktəbi, 8 xəstəxana və digər sosial obyektlər insanların təhsil, səhiyyə və ictimai xidmətlərə olan tələbatının ödənilməsinə xidmət göstərirdi. İşğalla birlikdə bu sistem dağıldı. Məktəblərin fəaliyyətinin dayanması təkcə binaların sıradan çıxması demək deyildi. Bununla uşaqların öz doğma kənd və şəhərlərində təhsil almaq imkanı da əllərindən alındı. Məktəb həm də hər bir yaşayış məntəqəsinin ictimai həyatının mühüm mərkəzlərindən biri idi. Onun fəaliyyətinin dayanması kənd və şəhərlərin sosial həyatına da təsir göstərdi.
Səhiyyə obyektlərinin sıradan çıxarılması isə daha bir mühüm sahədə ciddi problemlər yaratdı. İnsanların tibbi xidmətlərdən yararlanması üçün mövcud olan xəstəxanalar və digər səhiyyə müəssisələri fəaliyyət göstərə bilmədi. Əhalinin doğma ərazidən didərgin düşməsi ilə yanaşı, illər ərzində formalaşmış səhiyyə sistemi də öz funksiyasını itirdi. Beləliklə, işğal nəticəsində bir yaşayış məkanının yalnız fiziki görünüşü deyil, onu yaşadan sosial mexanizmlər də pozuldu.
Dağıntıların miqyası mədəni irs sahəsində də özünü göstərdi. Rayon ərazisində yerləşən 132 tarixi abidə və 150 mədəniyyət ocağının işğal nəticəsində zərər görməsi bölgənin tarixi yaddaşına vurulmuş ciddi zərbə kimi qiymətləndirilir. Tarixi abidələr yalnız daş və tikililərdən ibarət deyil. Onlar müəyyən bir ərazidə yaşayan insanların keçmişi, mədəni kimliyi və nəsillərarası yaddaşı ilə bağlı izləri özündə saxlayır. Mədəniyyət ocaqları isə insanların bir araya gəldiyi, bilik və yaradıcılığın inkişaf etdiyi, milli-mənəvi dəyərlərin yaşadıldığı məkanlar idi.
Bu səbəbdən mədəni irsə dəyən zərərin miqyasını yalnız dağıdılmış tikililərin sayı ilə ölçmək mümkün deyil. Hər bir abidənin itirilməsi müəyyən tarixi məlumatın, hər bir mədəniyyət ocağının sıradan çıxması isə sosial həyatın bir hissəsinin zədələnməsi deməkdir. İşğal dövründə məhv edilən və ya yararsız vəziyyətə salınan belə obyektlər bölgənin tarixi mənzərəsində böyük boşluqlar yaratdı.
Təxminən 100 kəndin dağıdılması da yaşayış sisteminə ağır təsir göstərdi. Kənd anlayışı yalnız fərdi evlərin toplandığı məkan deyil. Burada ailələr, qonşuluq münasibətləri, məktəb və ictimai obyektlər, təsərrüfat fəaliyyəti, yerli adət-ənənələr və nəsillərin formalaşdırdığı sosial mühit mövcud olur. Bir kəndin dağıdılması həmin mühitin bütövlükdə parçalanması anlamına gəlir. İnsanlar yalnız evlərini deyil, uzun illər ərzində qurduqları həyat tərzini də itirdilər.
Kəndlərin boşalması ilə birlikdə yerli təsərrüfat sistemi də fəaliyyətini dayandırdı. Torpaqla, heyvandarlıqla, əkinçiliklə və digər sahələrlə bağlı iqtisadi münasibətlər pozuldu. İnsanların əmək fəaliyyəti məhdudlaşdı, ailələrin gəlir mənbələri dəyişdi. Əvvəllər öz təsərrüfatında çalışan insanlar yeni yaşayış yerlərində tamamilə fərqli həyat şəraitinə uyğunlaşmaq məcburiyyətində qaldılar.
İşğalın ən ağır nəticəsi isə, şübhəsiz, insan talelərində özünü göstərdi. Rayon sakinləri doğma torpaqlarını tərk edərək müxtəlif bölgələrdə məskunlaşmağa məcbur oldular. Onların bir qismi yeni yaşayış yerlərində həyatını yenidən qurmağa çalışdı, lakin doğma evin, kəndin və şəhərin verdiyi mənəvi bağlılığı başqa ünvanlarda tam şəkildə əvəz etmək mümkün olmadı. Məcburi köçkünlük illəri ailələrin həyatında uzunmüddətli izlər buraxdı.
Ramil Mirzəyev,
YAP Xətai rayon təşkilatının sədri
