Azərbaycan mədəniyyətinin tarixində Şuşanın xüsusi yeri var. Bu şəhərin adı musiqi, poeziya, sənətkarlıq və milli mənəviyyat anlayışları ilə sıx bağlıdır. Şuşa əsrlər ərzində yetişdirdiyi görkəmli şəxsiyyətlər, formalaşdırdığı sənət mühiti və qoruyub saxladığı ənənələrlə Azərbaycan xalqının mədəni kimliyinin mühüm dayaqlarından birinə çevrilib. Buna görə də 2020-ci il noyabrın 8-də şəhərin işğaldan azad olunması təkcə hərbi qələbə deyil, həm də milli mədəni yaddaşın öz tarixi məkanına qayıdışı kimi dəyərləndirilir.
Şuşanın mədəni siması onun tarixi inkişafı ilə birgə formalaşıb. Şəhərdə müxtəlif sənət sahələri inkişaf edib, musiqi və poeziya məclisləri təşkil olunub, istedadlı ifaçılar, şairlər və sənətkarlar yetişib. Qarabağ muğam məktəbinin təşəkkülündə Şuşanın rolu xüsusilə böyükdür. Bu şəhərdən çıxan sənətkarlar Azərbaycan musiqisinin zənginləşməsinə, muğam ənənələrinin qorunmasına və yeni nəsillərə ötürülməsinə mühüm töhfələr veriblər. Şuşanın mədəni mühiti yalnız yerli səviyyədə deyil, bütövlükdə Azərbaycan incəsənətinin inkişafında təsirli olub.
Üzeyir Hacıbəyli, Bülbül və Xurşidbanu Natəvan kimi şəxsiyyətlərin adları Şuşanın mədəni irsinin ayrılmaz hissəsidir. Onların yaradıcılığı Azərbaycan musiqisinin, ədəbiyyatının və ictimai düşüncəsinin inkişafına böyük təsir göstərib. Bu şəxsiyyətlərin irsi xalqın öz mədəni kökləri ilə əlaqəsini möhkəmləndirir. Şuşanın tarixi məkanları və mədəni abidələri də həmin irsin formalaşdığı mühit haqqında təsəvvür yaradır. Bu səbəbdən şəhərin qorunması yalnız tikililərin saxlanılması deyil, həm də Azərbaycan mədəniyyətinin tarixi kontekstinin yaşadılması deməkdir.
1992-ci ildə Şuşanın işğalı mədəni irsimiz üçün ağır itkilərlə müşayiət olundu. Şəhərin tarixi abidələri, muzeyləri, mədəniyyət ocaqları və digər qiymətli obyektləri zərər gördü. Şuşanın ənənəvi həyat tərzi pozuldu, şəhərin mədəni mühiti uzun illər öz təbii inkişafından məhrum edildi. Bununla belə, şəhərin mədəni əhəmiyyəti xalqın yaddaşından silinmədi. Şuşa haqqında mahnılar, şeirlər, xatirələr və elmi araşdırmalar onun Azərbaycan mədəniyyətinin ayrılmaz hissəsi olduğunu yaşatdı.
İşğal illərində Şuşanın azad olunacağına inam mədəniyyət xadimlərinin, tədqiqatçıların və sadə vətəndaşların düşüncəsində mühüm yer tuturdu. Şəhərin adı yalnız keçmişin xatirəsi kimi deyil, gələcəkdə bərpa olunacaq mədəni həyatın simvolu kimi də qəbul edilirdi. Bu mənəvi bağlılıq göstərirdi ki, tarixi məkanın əhəmiyyəti onun fiziki vəziyyəti ilə məhdudlaşmır. Şəhərin mədəni dəyəri onu yaşadan insanların yaddaşında, yaradıcılığında və gələcək nəsillərə ötürdüyü biliklərdə də mövcuddur.
Şuşanın 2020-ci ildə azad edilməsi mədəni irsin qorunması və yenidən dirçəldilməsi üçün yeni imkanlar açdı. Şəhərdə tarixi-mədəni obyektlərin bərpası, memarlıq irsinin qorunması və mədəni tədbirlərin yenidən təşkili istiqamətində işlər aparılmağa başladı. Bu prosesdə elmi yanaşma, tarixi mənbələrin araşdırılması və bərpa prinsiplərinə riayət olunması xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Tarixi abidələrin bərpası onların ilkin xüsusiyyətlərinin qorunmasını, şəhərin memarlıq simasının diqqətlə öyrənilməsini və mədəni irsin gələcək nəsillər üçün əlçatan olmasını tələb edir.
Şuşada keçirilən mədəni tədbirlər şəhərin ənənəvi missiyasının yenidən canlandırılmasına xidmət edir. Musiqi festivalları, konsertlər, ədəbi görüşlər və sərgilər Şuşanı yenidən yaradıcı insanların görüş məkanına çevirir. “Xarıbülbül” Musiqi Festivalı bu baxımdan xüsusi simvolik məna daşıyır. Festival Azərbaycan musiqisinin zənginliyini nümayiş etdirməklə yanaşı, Şuşanın mədəni həyatının bərpasını da ifadə edir. Belə tədbirlər şəhərin tarixi nüfuzunu möhkəmləndirir, yerli və xarici qonaqların diqqətini onun irsinə yönəldir.
Mədəni irsin qorunması yalnız dövlət qurumlarının və mütəxəssislərin işi deyil. Ailələrdə milli musiqiyə, ədəbiyyata və tarixi şəxsiyyətlərə marağın yaradılması, məktəblərdə Şuşanın mədəni irsinin öyrədilməsi, gənclərin yaradıcılıq layihələrinə cəlb olunması da vacibdir. Rəqəmsal texnologiyalar vasitəsilə tarixi sənədlərin, fotoşəkillərin, musiqi yazılarının və şifahi xatirələrin qorunması mədəni yaddaşın daha geniş auditoriyaya çatdırılmasına imkan verir. Bu vasitələr gələcək tədqiqatçılar üçün də qiymətli mənbə rolunu oynaya bilər.
Şuşanın mədəni dirçəlişi həm də Azərbaycan mədəniyyətinin beynəlxalq səviyyədə tanıdılması baxımından əhəmiyyətlidir. Xarici ölkələrdən gələn sənət adamlarının, tədqiqatçıların və turistlərin şəhərlə tanışlığı mədəni dialoqun genişlənməsinə şərait yaradır. Şuşanın musiqi ənənələri, memarlıq nümunələri və ədəbi irsi beynəlxalq tədbirlərdə təqdim olunduqca Azərbaycan mədəniyyətinin zənginliyi daha geniş şəkildə tanınır. Bu proses tarixi irsin yalnız keçmişə aid olmadığını, müasir dünyada da insanlar arasında əlaqələr yaratmaq gücünə malik olduğunu göstərir.
Şuşanın azadlığı Azərbaycan ruhunun dirçəlişini ifadə edən tarixi hadisədir. Şəhərin yenidən mədəniyyət mərkəzinə çevrilməsi milli irsə ehtiramın, tarixi yaddaşa sədaqətin və gələcəyə yönəlmiş inkişaf düşüncəsinin göstəricisidir. Şuşanın qorunması onun abidələrini saxlamaqla yanaşı, musiqisini, söz sənətini, sənətkarlıq ənənələrini və yaradıcı mühitini yaşatmaq deməkdir. Bu irs nəsillər arasında mənəvi körpü yaradır və Azərbaycan xalqının öz mədəni kimliyinə bağlılığını daha da möhkəmləndirir.
Cəmilə Ramazanova,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı
