Azərbaycan cəmiyyətində vahid məktəbli forması və hicab məsələsi təkcə geyim seçimi ilə bağlı mübahisə deyil. Bu məsələ dövlətin dünyəvi xarakteri, təhsil müəssisələrinin nizam-intizamı, dini etiqad azadlığı və milli-mənəvi dəyərlərin müasir cəmiyyətdə yeri kimi bir sıra mühüm sosial-siyasi problemləri özündə birləşdirir. Buna görə də mövzuya yalnız inzibati qaydalar və ya dini münasibətlər çərçivəsində deyil, hüquqi, pedaqoji və ictimai məsuliyyət müstəvisində yanaşmaq zəruridir.
Vahid məktəbli formasının tətbiqinin əsas məqsədi şagirdlər arasında sosial fərqlərin zahiri ifadəsini azaltmaq, məktəb mühitində intizamı gücləndirmək və təhsilalanlarda kollektiv mənsubiyyət hissini formalaşdırmaqdır. Geyim baxımından müəyyən ümumi standartların mövcudluğu ailələrin sosial imkanları arasındakı fərqlərin məktəb mühitində qabardılmasının qarşısını qismən ala bilər. Lakin vahid forma ideyasının uğuru onun hamıya eyni geyimi məcburi şəkildə qəbul etdirməsi ilə deyil, ədalətli, aydın və əsaslandırılmış qaydalar yaratması ilə ölçülməlidir.
Hicab məsələsi isə bu müzakirəyə əlavə həssaslıq gətirir. Çünki burada söhbət yalnız geyim elementindən deyil, bəzi şagirdlər və ailələr üçün dini inanc, şəxsi kimlik və mənəvi seçimlə əlaqəli məsələdən gedir. Dünyəvi dövlət prinsipi dinin dövlət idarəçiliyindən ayrılmasını və təhsil sisteminin hər hansı dini baxışın təsiri altında fəaliyyət göstərməməsini nəzərdə tutur. Bununla belə, dünyəvilik cəmiyyətdə dini inancların mövcudluğunu inkar etmək və ya insanın etiqadına hörmətsiz yanaşmaq kimi başa düşülməməlidir. Əksinə, dünyəvi təhsil sistemi fərqli dünyagörüşlərinə malik insanların ortaq hüquqi və vətəndaşlıq məkanında birgə yaşamasını təmin etməlidir.
Problemin həlli zamanı iki ifrat yanaşmadan çəkinmək vacibdir. Bir tərəfdən, dini simvollarla bağlı istənilən fərqli münasibəti dövlətə və ya məktəb nizam-intizamına qarşı çıxmaq kimi qiymətləndirmək düzgün deyil. Digər tərəfdən, məktəbin ümumi qaydalarını və təhsil mühitinin vahidliyini əhəmiyyətsiz saymaq da əsaslı yanaşma olmazdı. Burada əsas meyar emosional mübahisələr deyil, qanunvericiliyin tələbləri, uşağın mənafeyi, təhsilə bərabər çıxış və zərurət prinsipi olmalıdır.
Xüsusilə nəzərə almaq lazımdır ki, mübahisənin mərkəzində böyüklərin ideoloji mövqeləri deyil, məktəblilərin təhsil hüququ və sağlam inkişafı dayanmalıdır. Geyimlə bağlı fikir ayrılıqları uşağın alçaldılmasına, ayrı-seçkiliyə məruz qalmasına, dərslərdən kənarda qalmasına və ya məktəbdə psixoloji təzyiq hiss etməsinə səbəb olmamalıdır. Eyni zamanda, uşaqların seçimləri ailələrin təsiri, şəxsi inamları və yaş xüsusiyyətləri nəzərə alınmaqla, hörmətli və pedaqoji baxımdan həssas şəkildə müzakirə edilməlidir.
Məsələyə münasibətdə dövlət qurumlarının, məktəb rəhbərliklərinin və valideynlərin üzərinə mühüm məsuliyyət düşür. Qaydalar aydın izah edilməli, onların hüquqi əsasları ictimaiyyət üçün anlaşıqlı olmalı, narazılıqlar isə qarşıdurma yaratmadan dialoq yolu ilə araşdırılmalıdır. Qərarların tətbiqində ardıcıllıq və bərabərlik təmin edilmədən cəmiyyətdə etimadı möhkəmləndirmək çətindir.
Nəticə etibarilə, vahid məktəbli forması və hicab məsələsinin mahiyyəti ənənə ilə müasirlik, dünyəviliklə dini etiqad və ümumi qaydalarla fərdi hüquqlar arasında qarşıdurma yaratmaqdan ibarət olmamalıdır. Azərbaycanın sosial sabitliyi və intellektual gələcəyi üçün daha əhəmiyyətli olan hüquqa hörmət edən, fərqli mövqeləri dinləməyi bacaran və uşağın təhsilini bütün mübahisələrdən üstün tutan ictimai mədəniyyətin formalaşdırılmasıdır. Məktəb yalnız bilik verilən məkan deyil, həm də vətəndaş məsuliyyətinin, qarşılıqlı hörmətin və birgəyaşayış mədəniyyətinin öyrədildiyi ictimai institutdur. Bu səbəbdən problemin ən düzgün həlli nə dini həssaslıqları görməzlikdən gəlmək, nə də ümumi təhsil prinsiplərindən imtina etməkdir; əsas məqsəd qanun çərçivəsində hüquq, məsuliyyət və qarşılıqlı hörmət arasında əsaslandırılmış tarazlıq yaratmaqdır.
Nicat Məmmədov,
AMEA Fəlsəfə və Sosialogiya İnstitutunun aparıcı elmi işçisi, Fəlsəfə üzrə fəlsəfə doktoru, dosent
