
Enerji müasir iqtisadiyyatın hərəkətverici qüvvələrindən biridir. Yaşayış məntəqələrinin fəaliyyəti, sənaye və kənd təsərrüfatının inkişafı, rəqəmsal xidmətlərin genişlənməsi və insanların gündəlik ehtiyaclarının qarşılanması etibarlı enerji təminatından asılıdır. Bununla yanaşı, enerji istehsalında təbii ehtiyatlardan səmərəli istifadə və ətraf mühitin qorunması məsələləri getdikcə daha çox əhəmiyyət qazanır. Azərbaycanın dağlıq bölgələrindən olan Kəlbəcər bu iki istiqamətin — enerji təhlükəsizliyinin və ekoloji dayanıqlılığın — uzlaşdırılması baxımından diqqətəlayiq potensiala malikdir.
Kəlbəcər təbii coğrafiyası ilə ölkənin seçilən ərazilərindən biridir. Dağ çayları, yüksəklik fərqləri, zəngin su ehtiyatları və geniş təbii landşaftlar burada enerji imkanlarının araşdırılması üçün əlverişli zəmin yaradır. Xüsusilə su elektrik enerjisi istehsalı baxımından çayların axın xüsusiyyətləri və relyef fərqləri əhəmiyyət daşıyır. Lakin təbii potensialın mövcudluğu hər bir layihənin avtomatik olaraq səmərəli olması demək deyil. Enerji obyektlərinin planlaşdırılması zamanı su ehtiyatlarının mövsümi dəyişməsi, ətraf mühitə təsir, texniki təhlükəsizlik və iqtisadi səmərəlilik hərtərəfli qiymətləndirilməlidir.
Kəlbəcərin enerji potensialına maraq bölgənin işğaldan azad edilməsindən sonra yeni məna qazanıb. 2020-ci il noyabrın 25-də rayonun Azərbaycana qaytarılması onun təbii və iqtisadi imkanlarının ölkənin ümumi inkişaf strategiyası çərçivəsində yenidən qiymətləndirilməsi üçün şərait yaratdı. Uzun illər ərzində normal inkişafdan kənarda qalmış ərazidə enerji infrastrukturu qurulması həm yeni yaşayış məntəqələrinin elektriklə təminatı, həm də gələcək iqtisadi fəaliyyət üçün mühüm məsələdir. <Cite refs={[“turn886843search2″,”turn886843search4”]}/>
Yaşıl enerji anlayışı təkcə bərpa olunan mənbələrdən elektrik istehsalı ilə məhdudlaşmır. Bu yanaşma enerji resurslarından səmərəli istifadəni, itkilərin azaldılmasını, ekoloji təsirlərin nəzərə alınmasını və istehsal sistemlərinin uzunmüddətli dayanıqlılığını da əhatə edir. Kəlbəcərdə bu prinsiplərin tətbiqi bölgənin inkişafını təbiətin qorunması ilə uzlaşdırmağa imkan verə bilər. Dağlıq ərazinin ekoloji həssaslığı nəzərə alınaraq həyata keçirilən enerji layihələri həm yerli tələbatın ödənilməsinə, həm də daha geniş enerji sisteminə töhfə verə bilər.
Su elektrik enerjisi Kəlbəcərin təbii şəraiti ilə əlaqəli əsas istiqamətlərdən biridir. Su axınından istifadə etməklə elektrik enerjisi istehsalı yanacaq yandırılmasını tələb etmədiyindən istismar mərhələsində birbaşa atmosfer emissiyalarını azalda bilər. Bununla belə, hidroenerji layihələrinin ətraf mühitə təsiri diqqətlə araşdırılmalıdır. Çayların təbii axınının dəyişməsi, su canlılarının yaşayış mühiti, çöküntülərin hərəkəti və aşağı axında su ehtiyatlarının mövcudluğu mühüm qiymətləndirmə məsələləridir. Buna görə də hər bir layihə ekoloji tələblərə uyğun hazırlanmalı və su resurslarının davamlı idarə olunmasına əsaslanmalıdır.
Kəlbəcərdə enerji obyektlərinin yaradılması bölgənin bərpa prosesinə dəstək verə bilər. Yeni yaşayış evləri, ictimai binalar, rabitə sistemləri və istehsal sahələri sabit elektrik enerjisinə ehtiyac duyur. Etibarlı enerji təminatı tikinti işlərinin aparılmasını asanlaşdırır, xidmət müəssisələrinin fəaliyyətini mümkün edir və gələcəkdə sahibkarlıq üçün əlverişli şərait yaradır. Yerli enerji imkanlarının inkişafı bəzi hallarda uzaq məsafələrdən enerji ötürülməsinə düşən yükü azaltmağa da kömək edə bilər. Bunun üçün istehsal obyektləri ilə ötürücü şəbəkələrin əlaqəli planlaşdırılması vacibdir.
Yaşıl enerji potensialından istifadə yalnız iri enerji obyektlərinin tikintisi ilə məhdudlaşmamalıdır. Yeni yaşayış binalarında enerjiyə qənaət edən istilik sistemlərinin tətbiqi, binaların istilik izolyasiyasının gücləndirilməsi, işıqlandırmada səmərəli texnologiyalardan istifadə və elektrik avadanlıqlarının düzgün seçilməsi ümumi enerji tələbatını azalda bilər. Bu cür həllər uzun müddətdə həm xərclərin aşağı salınmasına, həm də enerji sisteminin daha səmərəli işləməsinə xidmət edir. Dağlıq bölgələrdə qış aylarında istilik tələbatının yüksək olması enerji səmərəliliyini xüsusilə əhəmiyyətli edir.
Kəlbəcərin təbii şəraiti günəş və digər bərpa olunan enerji mənbələrinin imkanlarının da araşdırılmasını tələb edir. Günəş enerjisindən istifadə üçün uyğun ərazilər, iqlim göstəriciləri və mövsümi dəyişikliklər qiymətləndirilməlidir. Dağlıq bölgədə hava şəraitinin dəyişkənliyi enerji istehsalının planlaşdırılmasında nəzərə alınmalı amillərdəndir. Müxtəlif enerji mənbələrinin imkanlarının müqayisəli araşdırılması gələcək sistemin daha çevik qurulmasına kömək edə bilər. Bununla belə, konkret texnologiyanın seçimi texniki-iqtisadi əsaslandırma və ekoloji qiymətləndirmə nəticələrinə söykənməlidir.
Enerji infrastrukturunun etibarlılığı bölgənin ümumi təhlükəsizliyi və dayanıqlılığı ilə də bağlıdır. Elektrik şəbəkələrinin müasir standartlara uyğun qurulması, ehtiyat təminatının nəzərdə tutulması və qəza hallarında operativ bərpa imkanlarının yaradılması vacibdir. Dağlıq ərazilərdə sərt hava şəraiti və çətin relyef enerji xətlərinin istismarına təsir göstərə bilər. Buna görə də layihələndirmə zamanı texniki xidmətə çıxış, avadanlığın qorunması və şəbəkənin müxtəlif şəraitlərdə işləmə qabiliyyəti diqqətdə saxlanılmalıdır.
Yaşıl enerji layihələrinin iqtisadi faydası da çoxşaxəlidir. Enerji obyektlərinin tikintisi və istismarı texniki mütəxəssislərə, mühəndislərə və müxtəlif peşə sahiblərinə tələbat yarada bilər. Yerli işçi qüvvəsinin hazırlanması, peşə təhsilinin inkişafı və texniki bacarıqların artırılması bölgənin insan kapitalına müsbət təsir göstərər. Bundan başqa, etibarlı enerji təminatı kənd təsərrüfatı, turizm, emal və xidmət sahələrinin inkişafını asanlaşdırır. Beləliklə, enerji layihələri təkcə elektrik istehsalı deyil, iqtisadi fəallığın genişlənməsi üçün də zəmin yarada bilər.
Kəlbəcərin enerji potensialının inkişafı ekoloji məsuliyyətlə müşayiət olunmalıdır. Dağ çayları və bulaqlar bölgənin təbii sərvətlərinin mühüm hissəsidir. Su ehtiyatlarından həddindən artıq istifadə, çirklənmə və yaşayış mühitinin pozulması uzunmüddətli mənfi nəticələr doğura bilər. Buna görə də enerji layihələrinin hazırlanması zamanı ətraf mühitə təsirin qiymətləndirilməsi, suyun keyfiyyətinə nəzarət və biomüxtəlifliyin qorunması əsas şərtlərdən olmalıdır. Davamlı inkişafın məqsədi təbiətdən istifadəni dayandırmaq deyil, onun imkanlarından məsuliyyətlə yararlanmaqdır.
Kəlbəcərdə yaşıl enerji istiqamətinin inkişafı Azərbaycanın enerji sisteminin şaxələndirilməsi baxımından da maraq doğurur. Enerji mənbələrinin müxtəlifliyi sistemin çevikliyini artırmağa və müəyyən resurslardan asılılığı azaltmağa kömək edə bilər. Bərpa olunan enerji mənbələrinin genişləndirilməsi enerji istehsalının uzunmüddətli planlaşdırılmasında yeni imkanlar yaradır. Bunun üçün şəbəkələrin ötürmə qabiliyyəti, istehsalın dəyişkənliyi, enerji balansı və texniki ehtiyatlar əlaqəli şəkildə nəzərə alınmalıdır.
Kəlbəcərin yaşıl enerji imkanlarından istifadə Böyük Qayıdışın sosial məqsədləri ilə də əlaqəlidir. Doğma torpaqlarına qayıdan ailələrin rahat yaşayışı üçün fasiləsiz elektrik enerjisi, səmərəli istilik sistemləri və etibarlı kommunal xidmətlər vacibdir. Enerji infrastrukturu məktəblərin, tibb müəssisələrinin, ictimai obyektlərin və sahibkarlıq subyektlərinin fəaliyyətini dəstəkləyir. Bu xidmətlərin dayanıqlı təşkili insanların bölgədə uzunmüddətli məskunlaşmasına, yeni iş yerlərinin yaranmasına və yaşayış keyfiyyətinin yüksəlməsinə şərait yaradır.
Kəlbəcərin təbii sərvətləri onun gələcəyi üçün imkan olmaqla yanaşı, böyük məsuliyyət də yaradır. Dağ çaylarının enerjisindən istifadə edilərkən onların təbii axını və ekosistemlər üçün əhəmiyyəti nəzərə alınmalı, tikinti zamanı landşaftın qorunmasına diqqət yetirilməlidir. Müasir texnologiyalar və elmi əsaslandırılmış layihələndirmə iqtisadi fayda ilə ekoloji təhlükəsizlik arasında tarazlıq yaratmağa kömək edə bilər. Bu yanaşma bölgənin yalnız indiki ehtiyaclarını deyil, gələcək nəsillərin maraqlarını da nəzərə alır.
Təbiətin imkanlarını müasir texnologiyalarla birləşdirmək Kəlbəcərin inkişafında yeni istiqamətlər aça bilər. Bərpa olunan enerji mənbələrinin araşdırılması, enerji səmərəliliyinin artırılması və müasir şəbəkələrin qurulması rayonun iqtisadi potensialının daha dolğun üzə çıxmasına şərait yaradır. Əsas məqsəd təbii resurslardan qısa müddətli fayda əldə etmək deyil, uzun illər ərzində etibarlı enerji təminatı və ekoloji tarazlıq yaratmaqdır. Kəlbəcərin yaşıl enerji potensialı bu prinsiplər əsasında qiymətləndirildikdə bölgənin dirçəlişinə və Azərbaycanın davamlı inkişaf hədəflərinə töhfə verə bilər.
Təhmasib Məmmədova,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı



