
Ağdamın 2020-ci il noyabrın 20-də Azərbaycana qaytarılması uzun illər yurd həsrəti ilə yaşayan insanlar üçün yeni ümidlərin başlanğıcı oldu. Təxminən otuz ilə yaxın davam edən işğal dövründə şəhər böyük dağıntılara məruz qalmış, vaxtilə canlı həyatın hökm sürdüyü ərazilər xarabalığa çevrilmişdi. İşğaldan əvvəlki Ağdamın şəhər mənzərəsi, yaşayış infrastrukturu və ictimai həyatı ciddi şəkildə zədələnmişdi. Lakin doğma torpaqla bağlı xatirələr, insanların geri dönmək arzusu və dövlətin bərpa siyasəti şəhərin yenidən həyata qayıtması üçün əsas yaratdı. Bu gün Ağdamın qarşısında duran başlıca vəzifə keçmişdən gələn mənəvi irsi qorumaqla yanaşı, müasir tələblərə cavab verən yaşayış və inkişaf mühiti formalaşdırmaqdır.
Ağdam tarixən Qarabağın mühüm yaşayış və təsərrüfat mərkəzlərindən biri olub. Rayonun coğrafi mövqeyi burada kənd təsərrüfatının, ticarətin və müxtəlif xidmət sahələrinin inkişafına şərait yaradıb. Şəhər ətraf yaşayış məntəqələri ilə sıx əlaqələrə malik olub, insanların gündəlik ehtiyaclarının ödənilməsində mühüm rol oynayıb. İş yerləri, məktəblər, mədəniyyət ocaqları və ticarət obyektləri Ağdamın ictimai həyatını formalaşdıran əsas məkanlar idi. Şəhərin inkişafı onun sakinlərinin zəhməti, ailə ənənələri və birgə yaşayış mədəniyyəti ilə sıx bağlı idi.
Ağdamı fərqləndirən xüsusiyyətlərdən biri onun insanlarının doğma torpağa bağlılığıdır. Şəhərin sakinləri burada yalnız ev tikməmiş, həm də ailə tarixlərini, xatirələrini və gələcək arzularını formalaşdırmışdılar. Hər bir məhəllə, küçə və ictimai məkan insanların həyatının müəyyən mərhələləri ilə bağlı idi. Uşaqlıq illərinin keçdiyi məktəblər, ailə üzvlərinin bir araya gəldiyi həyətlər, dostlarla görüşülən küçələr şəhərin mənəvi xəritəsini yaradırdı. Buna görə də Ağdamdan ayrılmaq sakinlər üçün sadəcə başqa yerə köçmək deyil, həyatlarının mühüm bir hissəsindən uzaq düşmək idi.
1993-cü ilin iyulunda Ağdam şəhərinin işğalı bu həyat tərzini kökündən dəyişdirdi. Sakinlər təhlükəsizlik səbəbindən doğma evlərini tərk etməli oldular. Şəhərdəki yaşayış binaları, ictimai obyektlər və mədəniyyət məkanları dağıntılara məruz qaldı. İllər ərzində formalaşmış infrastruktur sıradan çıxdı, iqtisadi fəaliyyət dayandı, sosial əlaqələr pozuldu. Ağdamın xarabalığa çevrilməsi işğalın nəticələrinin nə qədər ağır olduğunu göstərən nümunələrdən biri kimi yadda qaldı. Bu dağıntılar yalnız maddi itkilərlə məhdudlaşmırdı; onlar insanların gündəlik həyatını, ailə münasibətlərini və doğma mühitlə bağlı xatirələrini də əhatə edirdi.
Ağdam sakinləri uzun illər ərzində Azərbaycanın müxtəlif bölgələrində yaşasalar da, şəhərlə mənəvi əlaqələrini qorudular. Məcburi köçkünlük şəraitində ailələr yeni yaşayış yerlərinə uyğunlaşmağa çalışdılar, uşaqlarını böyütdülər, təhsil və əmək fəaliyyətlərini davam etdirdilər. Bununla yanaşı, doğma yurda qayıtmaq arzusu daim gündəmdə qaldı. Ağdam haqqında xatirələrin ailələrdə yaşadılması, uşaqlara şəhərin keçmişinin danışılması və doğma torpağın unudulmaması milli yaddaşın qorunmasına töhfə verdi. Bu yaddaş azadlıqdan sonra şəhərin yenidən qurulmasına mənəvi dayaq oldu.
Vətən müharibəsində qazanılan Zəfər və 2020-ci il noyabrın 20-də Ağdamın Azərbaycana qaytarılması şəhərin tarixində yeni mərhələ açdı. Uzun illər həsrətlə gözlənilən bu hadisə sakinlərin qayıdış ümidini gerçəyə yaxınlaşdırdı. Eyni zamanda, işğalın yaratdığı dağıntıların aradan qaldırılması və ərazinin yenidən yaşayış üçün hazırlanması zərurəti meydana çıxdı. Ağdamın bərpası böyük maliyyə vəsaiti, mühəndislik imkanları, peşəkar kadrlar və ardıcıl təşkilati fəaliyyət tələb edən mürəkkəb prosesdir.
İlk mərhələdə təhlükəsizlik məsələlərinin həlli, ərazilərin minalardan təmizlənməsi və zəruri infrastrukturun qurulması xüsusi əhəmiyyət kəsb etdi. Daha sonra şəhərin inkişafını təmin edəcək planlaşdırma və tikinti işləri genişləndirildi. Yol şəbəkəsinin bərpası, kommunal xidmətlərin yaradılması, yaşayış sahələrinin salınması və sosial obyektlərin tikilməsi insanların qayıdışı üçün vacib şərtlərdir. Şəhərin yenidən qurulması zamanı müasir texnologiyalardan və şəhərsalma prinsiplərindən istifadə olunması gələcək inkişafın daha səmərəli təşkilinə imkan yaradır.
Ağdamın yeni şəhər mühitində yaşayış məntəqələrinin rahatlığı, təhlükəsizliyi və funksionallığı əsas meyarlar olmalıdır. Məktəblərin, səhiyyə müəssisələrinin, ictimai nəqliyyatın, parkların və digər xidmətlərin əlçatanlığı insanların gündəlik həyatını asanlaşdırır. Şəhərdə sosial infrastruktura verilən diqqət ailələrin rahat məskunlaşmasına və ictimai həyatın canlanmasına kömək edir. Bu baxımdan bərpa prosesi təkcə tikinti fəaliyyəti deyil, həm də yeni sosial mühitin yaradılmasıdır.
Ağdamın iqtisadi potensialının bərpası uzunmüddətli tərəqqi üçün mühüm əhəmiyyət daşıyır. Rayonun kənd təsərrüfatı ənənələri müasir texnologiyalarla birləşdirildikdə məhsuldarlığın artırılması və yerli istehsalın genişləndirilməsi üçün imkanlar yaranır. Aqrar məhsulların emalı, ticarət, logistika, xidmət sektoru və digər fəaliyyət sahələrinin inkişafı yeni iş yerlərinin açılmasına şərait yarada bilər. İqtisadi fəallığın artması əhalinin məşğulluğunu yüksəldəcək, sahibkarlıq təşəbbüslərini gücləndirəcək və şəhərin özünütəminetmə imkanlarını genişləndirəcək.
Bu prosesdə kiçik və orta sahibkarlığın rolu da diqqətəlayiqdir. Yerli biznesin inkişafı gündəlik xidmətlərin genişlənməsinə, yeni məhsulların istehsalına və əhalinin gəlir mənbələrinin artmasına kömək edə bilər. Bunun üçün sahibkarlıq təşəbbüslərinin dəstəklənməsi, peşə hazırlığının gücləndirilməsi və müasir bazar tələblərinə uyğun kadrların yetişdirilməsi vacibdir. Ağdamın iqtisadi inkişafı yerli resurslardan səmərəli istifadə, innovativ yanaşma və uzunmüddətli planlaşdırma əsasında qurulduqda daha dayanıqlı nəticələr verə bilər.
Şəhərin mədəni həyatının bərpası da onun yenidən doğuluşunun vacib istiqamətlərindəndir. Ağdamın tarixi irsi, Qarabağ mədəniyyətinə bağlılığı və yerli adət-ənənələri yeni nəsillərə çatdırılmalıdır. Tarixi abidələrin qorunması, mədəniyyət müəssisələrinin fəaliyyətinin təşkili və ictimai tədbirlərin keçirilməsi şəhərin mənəvi həyatını zənginləşdirə bilər. Mədəni irs həm də insanların öz şəhərləri ilə bağlılığını gücləndirən, ortaq yaddaşı yaşadan mühüm vasitədir.
Ağdamın dirçəlişi təbiətin və ətraf mühitin qorunması ilə də uzlaşdırılmalıdır. Yaşıllıq sahələrinin salınması, su resurslarından səmərəli istifadə, tullantıların idarə edilməsi və enerji qənaətinə əsaslanan həllərin tətbiqi müasir şəhər həyatının vacib şərtləridir. Ekoloji baxımdan sağlam mühitin yaradılması sakinlərin həyat keyfiyyətini yüksəldir və şəhərin gələcək nəsillər üçün əlverişli qalmasına kömək edir.
Doğma yurda qayıdış Ağdamın tarixində yeni sosial mərhələ yaradır. İnsanların öz evlərində məskunlaşması, uşaqların doğma torpaqda böyüməsi, gənclərin təhsil və əmək fəaliyyəti ilə məşğul olması şəhərin həyat ritmini yenidən formalaşdırır. Bu prosesin uğurlu olması üçün yaşayış şəraiti ilə yanaşı, davamlı məşğulluq, sosial xidmətlər və ictimai fəallıq imkanları da yaradılmalıdır. Ağdamın gələcəyi burada yaşayan insanların özlərini şəhərin inkişafının ayrılmaz hissəsi hesab etməsindən asılıdır.
Ağdamın yenidən doğuluşu keçmişdə baş vermiş dağıntıların unudulması deyil, tarixi yaddaşın qorunaraq gələcəyə daşınmasıdır. Şəhərin bərpası bir tərəfdən maddi infrastrukturun yenilənməsini, digər tərəfdən isə insanların doğma yurda qayıdaraq həyatlarını yenidən qurmasını nəzərdə tutur. Bu məqsədlərin birgə həyata keçirilməsi Ağdamın davamlı inkişafına zəmin yaradacaq. Bu gün şəhərdə başlanan yeni həyat Qarabağın bərpasının mühüm hissəsidir və Ağdamın gələcək nəsillər üçün yaşayış, əmək və mədəniyyət məkanına çevrilməsi istiqamətində əhəmiyyətli addımdır.
Ramiz Mahmudova,
YAP Xətai rayon təşkilatının fəalı



